নতুন দিল্লীত অনুষ্ঠিত ১৮সংখ্যক BRICS শীৰ্ষ সন্মিলনে ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি, গ্ল’বেল ছাউথৰ নেতৃত্ব আৰু উদীয়মান অৰ্থনীতিসমূহৰ মাজত সহযোগিতাৰ বিষয়টোক পুনৰ চৰ্চালৈ আনিছে। ইতিমধ্যে আলোচনা সমাপ্ত কৰি চীন, ৰাছিয়াকে ধৰি প্ৰায়বোৰ ৰাষ্ট্ৰৰ নেতাই স্বদেশলৈ উভতিল। ভাৰতত এই সন্মিলনত উপস্থিত থাকি চীনা ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে কিছু দিন পিছত ভ্ৰমণ কৰিব আমেৰিকালৈ।
এই সকলোবোৰৰ মাজত কিন্তু BRICSৰ কূটনৈতিক গুৰুত্বৰ সমান্তৰালভাৱে এই গোটৰ ভিতৰত ভাৰতৰ শক্তি আৰু সীমাবদ্ধতাকো বাস্তৱ দৃষ্টিকোণৰ পৰা মূল্যায়ন কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে।
BRICS ভাৰতৰ বাবে কেৱল চীন আৰু ৰাছিয়াৰ সৈতে একেলগে কাম কৰা এক মঞ্চ নহয়। ই হৈছে উন্নয়নশীল অৰ্থনীতিসমূহৰ মাজত বাণিজ্য, বিনিয়োগ, বিত্তীয় সহযোগিতা, উন্নয়ন আৰু বিশ্ব শাসন ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ সন্দৰ্ভত মত বিনিময়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্লেটফৰ্ম।
প্ৰথমে জানক গ্ল’বেল ছাউথ কি ?
সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে এছিয়া, আফ্ৰিকা আৰু লেটিন আমেৰিকাৰ বহু উন্নয়নশীল দেশক একেলগে গ্ল’বেল ছাউথ (Global South) বুলি কোৱা হয় । ই ভাৰতৰ ভূ-ৰাজনৈতিক ৰণনীতিৰো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
কূটনৈতিক ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি
BRICSৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত গোটটোত বিশ্বৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰ্থনীতি অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। এই পৰিস্থিতিত ভাৰতৰ বাবে গ্ল’বেল ছাউথৰ দেশসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্ক অধিক শক্তিশালী কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি হৈছে। ভাৰতে BRICSৰ মঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ অধিক প্ৰতিনিধিত্ব, বহুপাক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সংস্কাৰ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াত গ্ল’বেল ছাউথৰ ভূমিকা বৃদ্ধিৰ দাবী আগবঢ়াব পাৰে। এই দিশৰ পৰা BRICS ভাৰতৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কূটনৈতিক সম্পদ।
চীনৰ সৈতে বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক—ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান
অৱশ্যে BRICSৰ ভিতৰত ভাৰতৰ অৱস্থানৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সীমাবদ্ধতাসমূহৰ এটা হৈছে চীনৰ সৈতে থকা বাণিজ্যিক অসমতা। ২০২৪-২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত চীনৰ সৈতে ভাৰতৰ বাণিজ্য ঘাটি প্ৰায় ৯৯.২ বিলিয়ন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ভাৰতৰ চীনলৈ ৰপ্তানিৰ তুলনাত আমদানিৰ পৰিমাণ যথেষ্ট বেছি আছিল।
ভাৰতীয় উদ্যোগৰ বিভিন্ন খণ্ডত চীনৰ পৰা আমদানি কৰা যন্ত্ৰপাতি, ইলেক্ট্ৰনিক উপাদান, কেঁচামাল, ৰাসায়নিক সামগ্ৰী আৰু অন্যান্য সামগ্ৰীৰ গুৰুত্ব আছে। ফলত দুয়োখন দেশৰ মাজত সীমান্ত আৰু কৌশলগত মতভেদ থাকিলেও অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক কৰা সহজ নহয়। এই বাণিজ্যিক নিৰ্ভৰতা ভাৰতৰ বাবে এক কৌশলগত প্ৰত্যাহ্বান।
সীমান্ত সমস্যা
ভাৰত-চীন সম্পৰ্কৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে Line of Actual Control বা LAC । ২০২০ৰ সীমান্ত সংঘাতৰ পিছত দুয়োখন দেশৰ সম্পৰ্কত যথেষ্ট উত্তেজনা সৃষ্টি হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত সামৰিক আৰু কূটনৈতিক আলোচনাৰ জৰিয়তে উত্তেজনা হ্ৰাস কৰাৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছে যদিও সীমান্ত সমস্যাৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান এতিয়াও হোৱা নাই।
সেয়ে ভাৰতৰ বাবে চীনৰ সৈতে সহযোগিতা আৰু প্ৰতিযোগিতা—দুয়োটা একে সময়তে চলি আছে। BRICSৰ মঞ্চত সহযোগিতা কৰিলেও ভাৰতৰ কৌশলগত স্বাৰ্থৰ ক্ষেত্ৰত চীনক এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিদ্বন্দ্বী হিচাপে বিবেচনা কৰি আহিছে।
BRICS মানেই আমেৰিকা বিৰোধী গোট নহয়
BRICSক কেৱল আমেৰিকা বা পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ বিৰুদ্ধে গঠিত এটা গোট হিচাপে উপস্থাপন কৰাটোও বাস্তৱ পৰিস্থিতিৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰতিফলন নহয়। BRICSৰ সদস্য দেশসমূহৰ মাজত নিজস্ব বৈদেশিক নীতি, অৰ্থনৈতিক অগ্ৰাধিকাৰ আৰু কৌশলগত স্বাৰ্থ আছে। ভাৰতৰ আমেৰিকা, ইউৰোপীয় দেশ, জাপান আৰু অন্যান্য অংশীদাৰৰ সৈতেও গভীৰ অৰ্থনৈতিক আৰু কৌশলগত সম্পৰ্ক আছে। বিশেষকৈ ভাৰত-আমেৰিকাৰ প্ৰতিৰক্ষা, প্ৰযুক্তি, বাণিজ্য আৰু Indo-Pacific সহযোগিতা বিগত বছৰসমূহত যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। সেয়ে ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিক “BRICS বনাম পশ্চিম” হিচাপে ব্যাখ্যা কৰাতকৈ কৌশলগত স্বায়ত্তশাসন আৰু বহু-পাক্ষিক অংশীদাৰিত্ব হিচাপে বুজাটো অধিক যুক্তিসংগত।
De-dollarisation: সম্ভাৱনা আছে, কিন্তু অতিশয়োক্তিও আছে
BRICSৰ আলোচনাত স্থানীয় মুদ্ৰাত বাণিজ্য আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় Payment Mechanismৰ বিকল্প ব্যৱস্থাৰ বিষয়টো গুৰুত্ব লাভ কৰিছে। ইয়াৰ ফলত সদস্য দেশসমূহে কিছুমান ক্ষেত্ৰত আমেৰিকান ডলাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা হ্ৰাস কৰাৰ সুযোগ পাব পাৰে। কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে অতি শীঘ্ৰে ডলাৰৰ বিকল্প হিচাপে কোনো একক BRICS মুদ্ৰা প্ৰৱৰ্তন হ’ব। বৰ্তমান BRICSৰ ভিতৰত কোনো একক মুদ্ৰা কাৰ্যকৰী হোৱা নাই। সেয়ে “BRICS currencyয়ে ডলাৰৰ বিকল্প হ’ব বুলি কৰা দাবীক বৰ্তমানৰ বাস্তৱতাৰ তুলনাত অতিশয়োক্তি বুলি গণ্য কৰিব পাৰি।
চীনৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ—আন এটা বাস্তৱতা
BRICSৰ ভিতৰত চীনৰ অৰ্থনৈতিক আকাৰ আৰু বাণিজ্যিক প্ৰভাৱ ভাৰততকৈ যথেষ্ট বেছি। এই অসমতা BRICSৰ ভিতৰত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
BRICSৰ মূল সদস্য দেশ ভাৰত, ৰাছিয়া, ব্ৰাজিল আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ মুঠ GDP হৈছে ৯.৯৩ ট্ৰিলিয়ন ডলাৰ, যি চীনৰ GDPৰ আধাতকৈও কম
সেয়ে ভাৰতৰ বাবে BRICSত অংশগ্ৰহণৰ মূল লক্ষ্য চীনৰ নেতৃত্বাধীন ব্যৱস্থাৰ অংশ হোৱা নহয়; বৰং চীনৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা আৰু সহযোগিতা—দুয়োটাৰ মাজত নিজৰ কৌশলগত স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰা।
ৰাছিয়াৰ সৈতে সম্পৰ্ক ভাৰতৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ
ৰাছিয়াৰ সৈতে ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা, শক্তি আৰু কূটনৈতিক সম্পৰ্ক বহু দশক পুৰণি। পশ্চিমীয়া নিষেধাজ্ঞাৰ মাজতো ভাৰত-ৰাছিয়া শক্তি আৰু বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক অব্যাহত আছে। BRICSৰ মঞ্চই এই সম্পৰ্ক বজাই ৰখাৰ লগতে ৰাছিয়া, চীন আৰু অন্যান্য উদীয়মান অৰ্থনীতিৰ সৈতে যোগাযোগৰ এক অতিৰিক্ত সুযোগ প্ৰদান কৰে। অৱশ্যে ৰাছিয়া-চীন সম্পৰ্কও সাম্প্ৰতিক সময়ত অধিক ঘনিষ্ঠ হৈছে।
সেয়ে ৰাছিয়াক চীনৰ বিপৰীতে ভাৰতৰ এক নিৰ্দিষ্ট “counterweight” হিচাপে গণ্য কৰাটোও সকলো ক্ষেত্ৰতে উপযুক্ত নহ’ব পাৰে।
BRICSৰ প্ৰকৃত লাভ ক’ত?
ভাৰতৰ বাবে BRICSৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ লাভ তাৎক্ষণিকভাৱে কোনো নতুন মুদ্ৰা বা বৃহৎ অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তন নহয়। ইয়াৰ মূল মূল্য হৈছে কূটনৈতিক পৰিসৰ বৃদ্ধি, Global Southৰ সৈতে সহযোগিতা, নতুন বজাৰ আৰু বিনিয়োগৰ সুযোগ, আৰু বহুপাক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সংস্কাৰৰ বাবে একেলগে মত প্ৰকাশৰ সুবিধা।
BRICSত ভাৰতৰ ৩০ হাজাৰ নিৰাপত্তাৰক্ষীৰ মোতায়েন। ই ভাৰতৰ শক্তিৰ মাপকাঠি নহয়
BRICS সন্মিলনক কেন্দ্ৰ কৰি দিল্লীত বৃহৎ নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। প্ৰায় ৩০ হাজাৰ নিৰাপত্তাৰক্ষী মোতায়েন, যান-বাহন চলাচলত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অতিথি নেতাসকলৰ যাতায়াতৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হয়। এই ব্যৱস্থাই সন্মিলনটোৰ কূটনৈতিক গুৰুত্ব আৰু আয়োজক দেশ হিচাপে ভাৰতৰ দায়িত্বৰ পৰিসৰ প্ৰকাশ কৰে। কিন্তু ইয়াক ভাৰতৰ geopolitical বা সামৰিক শক্তিৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰাটো উচিত নহয়।
ভাৰতৰ বাবে মূল প্ৰশ্নটো এতিয়া কি?
BRICSৰ মঞ্চত ভাৰতৰ দৃশ্যমানতা বৃদ্ধি পাইছে। কিন্তু দীৰ্ঘম্যাদী কৌশলগত শক্তি নিৰ্ভৰ কৰিব দেশখনৰ উৎপাদন ক্ষমতা, প্ৰযুক্তিগত সক্ষমতা, ৰপ্তানি প্ৰতিযোগিতা, প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনৰ আত্মনিৰ্ভৰতা কিমান বৃদ্ধি পায় তাৰ ওপৰত।
BRICS ভাৰতৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কূটনৈতিক মঞ্চ, কিন্তু ইয়াক ভাৰতৰ সকলো কৌশলগত সমস্যাৰ সমাধান হিচাপে দেখাটো বাস্তৱসন্মত নহয়। ভাৰতৰ বাবে BRICSৰ শক্তি হৈছে—বহুপাক্ষিক কূটনীতি, গ্ল’বেল ছাউথৰ নেতৃত্ব আৰু কৌশলগত বিকল্প বৃদ্ধি। আনহাতে ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা হৈছে—চীনৰ সৈতে বাণিজ্যিক অসমতা, সীমান্ত সমস্যা, সদস্য দেশসমূহৰ ভিন্ন স্বাৰ্থ আৰু চীনৰ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ। সেয়ে BRICSৰ সফলতাক কেৱল দিল্লীত অনুষ্ঠিত শীৰ্ষ সন্মিলন, বিশ্বনেতাসকলৰ উপস্থিতি বা বৃহৎ নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাৰে মূল্যায়ন কৰাতকৈ, ভাৰতৰ নিজস্ব অৰ্থনৈতিক আৰু কৌশলগত সক্ষমতা কিমান বৃদ্ধি পাইছে তাৰ ভিত্তিত মূল্যায়ন কৰাটোহে অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ।
BRICS ভাৰতৰ বাবে এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ মঞ্চ কিন্তু ভাৰতৰ প্ৰকৃত কৌশলগত শক্তি নিৰ্ধাৰণ হ’ব মঞ্চখনৰ বাহিৰত দেশখনে নিজে কিমান শক্তিশালী অৰ্থনৈতিক, প্ৰযুক্তিগত আৰু সামৰিক ভিত্তি গঢ়ি তুলিব পাৰে তাৰ ওপৰত।
