প্ৰথমবাৰৰ বাবে পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ দিশে বাংলাদেশৰ বৃহৎ পদক্ষেপ। ৰূপপুৰ পাৰমাণৱিক শক্তি প্ৰকল্পৰ প্ৰথমটো ৰিয়েক্টৰে লাভ কৰিলে ‘ফাৰ্ষ্ট ক্ৰিটিকেলিটি’। পৰৱৰ্তী পৰীক্ষা আৰু গ্ৰীড সংযোগৰ প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ হ’লে দেশখনৰ বিদ্যুৎ খণ্ডত সূচনা হ’ব এক নতুন অধ্যায়ৰ।
পাৰমাণৱিক শক্তি উৎপাদনৰ দিশত এক ঐতিহাসিক মাইলৰ খুঁটি স্পৰ্শ কৰিছে বাংলাদেশে। দেশখনৰ প্ৰথমটো পাৰমাণৱিক শক্তি প্ৰকল্প ৰূপপুৰ নিউক্লিয়াৰ পাৱাৰ প্লাণ্টৰ প্ৰথম ইউনিটে ২০২৬ চনৰ ১১ অক্টোবৰত ‘ফাৰ্ষ্ট ক্ৰিটিকেলিটি’ অৰ্জন কৰে। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, ৰিয়েক্টৰৰ ভিতৰত নিয়ন্ত্ৰিত আৰু স্বয়ংসম্পূৰ্ণ নিউক্লীয় শৃংখল বিক্ৰিয়া আৰম্ভ হৈছে।
কিন্তু এই সফলতাৰ অৰ্থ এয়া নহয় যে ইতিমধ্যে বাণিজ্যিকভাৱে বিদ্যুৎ উৎপাদন আৰম্ভ হৈছে। ৰাষ্ট্ৰীয় বিদ্যুৎ গ্ৰীডৰ সৈতে সংযোগ স্থাপনৰ পূৰ্বে ৰিয়েক্টৰটোৰ বিভিন্ন সুৰক্ষা ব্যৱস্থা, সঁজুলি আৰু কাৰিকৰী প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰীক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগিব। পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত ক্ৰমান্বয়ে ৰিয়েক্টৰৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰি ইয়াৰ কাৰ্যক্ষমতা পৰীক্ষা কৰা হ’ব।
ৰাছিয়াৰ পাৰমাণৱিক শক্তি নিগম ৰ’ছাটমৰ সৈতে জড়িত প্ৰকল্পৰ সময়সূচী অনুসৰি, প্ৰথম ইউনিটৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ২০ নৱেম্বৰৰ আশে-পাশে ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰীডলৈ বিদ্যুৎ যোগানৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। অৱশ্যে, এই সময়সীমা পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু নিয়ন্ত্ৰণমূলক অনুমোদনৰ সফল সমাপ্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব।
১২.৬৫ বিলিয়ন ডলাৰৰ বৃহৎ প্ৰকল্প
বাংলাদেশৰ পাবনা জিলাত অৱস্থিত ৰূপপুৰ পাৰমাণৱিক শক্তি প্ৰকল্প ৰাজধানী ঢাকাৰ পৰা প্ৰায় ১৬০ কিলোমিটাৰ দূৰত। ৰাছিয়াৰ সহযোগত নিৰ্মাণ কৰা এই প্ৰকল্পত দুটা VVER-1200 ৰিয়েক্টৰ স্থাপন কৰা হৈছে। প্ৰতিটোৰ বিদ্যুৎ উৎপাদন ক্ষমতা ১,২০০ মেগাৱাট আৰু দুয়োটা ইউনিটৰ মুঠ স্থাপিত ক্ষমতা হ’ব ২,৪০০ মেগাৱাট।
২০১১ চনত ৰাছিয়া আৰু বাংলাদেশৰ মাজত এই প্ৰকল্প সন্দৰ্ভত আন্তঃচৰকাৰী চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ২০১৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত নিৰ্মাণৰ মূল চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। প্ৰকল্পটোৰ মূল চুক্তিৰ মূল্য প্ৰায় ১২.৬৫ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
প্ৰথম ইউনিটৰ নিৰ্মাণ ২০১৭ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত আৰম্ভ হৈছিল। দ্বিতীয় ইউনিটৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হয় ২০১৮ চনৰ জুলাইত। ২০২৩ চনৰ অক্টোবৰত প্ৰকল্পস্থলীত প্ৰথমবাৰৰ বাবে পাৰমাণৱিক ইন্ধন আহি পোৱাৰ পাছত আৰম্ভ হয় ৰিয়েক্টৰ কাৰ্যক্ষম কৰাৰ প্ৰস্তুতি।
প্ৰকল্পৰ তথ্য অনুসৰি, ২০২৬ চনত প্ৰথম ইউনিটৰ বাবে পৰিচালনাৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ লাভ কৰা হয় আৰু ৰিয়েক্টৰৰ ভিতৰত ১৬৩টা ইন্ধন এছেম্বলী স্থাপন কৰা হয়। এতিয়া ‘ফাৰ্ষ্ট ক্ৰিটিকেলিটি’ অৰ্জনৰ পাছত প্ৰকল্পটোৱে পৰীক্ষামূলক কাৰ্যচালনাৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত প্ৰৱেশ কৰিছে।বাংলাদেশৰ শক্তি খণ্ডত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰূপপুৰ?
দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱা বিদ্যুতৰ চাহিদা পূৰণৰ বাবে বাংলাদেশে দীৰ্ঘদিন ধৰি প্ৰাকৃতিক গেছ, আমদানিকৃত ইন্ধন আৰু অন্যান্য পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আহিছে। এনে পৰিস্থিতিত ৰূপপুৰ প্ৰকল্পই দেশখনৰ শক্তিৰ উৎসৰ বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে স্থিৰ আৰু কম-কাৰ্বনযুক্ত বিদ্যুৎ যোগানৰ সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰিব।
দুয়োটা ইউনিট সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যক্ষম হ’লে ২,৪০০ মেগাৱাট বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ ক্ষমতাই দেশখনৰ গৃহস্থালী, উদ্যোগ আৰু ব্যৱসায়িক ক্ষেত্ৰৰ চাহিদা পূৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত আমদানিকৃত জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ মূল্যৰ উঠা-নমাৰ প্ৰতি বিদ্যুৎ খণ্ডৰ নিৰ্ভৰশীলতা কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰাৰো সম্ভাৱনা আছে।
অৱশ্যে, প্ৰকল্পটোৰ প্ৰকৃত সুফল নিৰ্ভৰ কৰিব দুয়োটা ৰিয়েক্টৰৰ সফল কাৰ্যচালনা, সুৰক্ষিত পৰিচালনা, ৰক্ষণাবেক্ষণৰ ব্যয় আৰু পাৰমাণৱিক আৱৰ্জনাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনাৰ ওপৰত।
VVER-1200 ৰিয়েক্টৰৰ বিশেষত্ব কি?
ৰূপপুৰ প্ৰকল্পত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে ৰাছিয়াত নিৰ্মিত VVER-1200 প্ৰযুক্তিৰ Generation III+ শ্ৰেণীৰ প্ৰেছাৰাইজড ৱাটাৰ ৰিয়েক্টৰ। এই প্ৰযুক্তিত একাধিক সক্ৰিয় আৰু নিষ্ক্ৰিয় সুৰক্ষা ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে দুৰ্ঘটনাৰ আশংকা হ্ৰাস কৰা আৰু অস্বাভাৱিক পৰিস্থিতিত ৰিয়েক্টৰক সুৰক্ষিতভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
তুলনামূলকভাৱে, ভাৰতৰ তামিলনাডুত অৱস্থিত কুডানকুলাম পাৰমাণৱিক শক্তি প্ৰকল্পত ৰাছিয়াৰ সহযোগত নিৰ্মিত VVER-1000 ৰিয়েক্টৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। VVER-1200 হৈছে ইয়াতকৈ নতুন প্ৰজন্মৰ নক্সা। অৱশ্যে, কেৱল প্ৰযুক্তিৰ প্ৰজন্মৰ ভিত্তিত সুৰক্ষাৰ চূড়ান্ত তুলনা কৰিব নোৱাৰি; প্ৰতিটো প্ৰকল্পৰ নিৰ্দিষ্ট সুৰক্ষা ব্যৱস্থা, মূল্যায়ন আৰু কাৰ্যচালনাৰ অভিজ্ঞতাও বিবেচনা কৰিব লাগে।
ভাৰতৰ তাৰাপুৰ, ৰাজস্থান, কাকৰাপাৰ, কাইগা, নৰোৰা আৰু কুডানকুলামকে ধৰি কেইবাটাও স্থানত পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰ আছে। দেশখনে দশকজুৰি পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰি আহিছে। আনহাতে, বাংলাদেশৰ বাবে ৰূপপুৰ হৈছে আধুনিক ৰিয়েক্টৰ প্ৰযুক্তিৰে প্ৰথমটো পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ প্ৰকল্প কাৰ্যক্ষম কৰাৰ প্ৰয়াস।
এই প্ৰকল্পৰ সৈতে ভাৰতৰো এক কাৰিকৰী সম্পৰ্ক আছে। ভাৰতৰ নিউক্লিয়াৰ পাৱাৰ কৰ্প’ৰেচন অৱ ইণ্ডিয়া লিমিটেডে (NPCIL) বাংলাদেশৰ পাৰমাণৱিক অভিযন্তাসকলক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰিছে।
দক্ষিণ এছিয়াৰ শক্তি মানচিত্ৰত নতুন সংযোজন
দক্ষিণ এছিয়াত ভাৰত আৰু পাকিস্তানে বহু দশক ধৰি পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰি আহিছে। এতিয়া বাংলাদেশেও এই ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশৰ দিশে আগবাঢ়িছে। ইয়াৰ ফলত দেশখনৰ শক্তি আন্তঃগাঁথনি আৰু প্ৰযুক্তিগত সক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা হোৱাৰ সম্ভাৱনা সৃষ্টি হৈছে।
১৯৭১ চনত স্বাধীনতা লাভ কৰা বাংলাদেশৰ বাবে ৰূপপুৰ কেৱল এটা বিদ্যুৎ প্ৰকল্প নহয়; ই শক্তি সুৰক্ষা, ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিগত সক্ষমতা বৃদ্ধিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ।
প্ৰথম ৰিয়েক্টৰৰ ‘ফাৰ্ষ্ট ক্ৰিটিকেলিটি’ সফলতা হ’লেও প্ৰকল্পটোৰ সম্পূৰ্ণ সফলতা নিৰ্ধাৰিত হ’ব সুৰক্ষিত কাৰ্যচালনা, গ্ৰীড সংযোগ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য বিদ্যুৎ যোগানৰ দ্বাৰাহে। পৰৱৰ্তী পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা নিৰ্ধাৰিত পৰিকল্পনা অনুসৰি সম্পূৰ্ণ হ’লে ৰূপপুৰে বাংলাদেশৰ বিদ্যুৎ যোগান ব্যৱস্থাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে।
