যুদ্ধ বিমানৰ অভাৱ পূৰণৰ লক্ষ্যৰে ভাৰতীয় বায়ুসেনাই ১১৪খন অতিৰিক্ত ৰাফেল যুদ্ধ বিমান ক্ৰয়ৰ প্ৰক্ৰিয়া আগবঢ়াই নিছে। কিন্তু এই ক্ৰয়ক কেন্দ্ৰ কৰি বায়ুসেনাৰ শক্তিৰ লগতে পঞ্চম প্ৰজন্মৰ ষ্টেল্থ যুদ্ধ বিমানৰ দ্ৰুত বিস্তাৰে ভাৰতৰ সামৰিক কৌশলক লৈ নতুন প্ৰশ্নৰ সৃষ্টি কৰিছে।
বৰ্তমান ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ হাতত প্ৰায় ২৯টা যুদ্ধ বিমান স্কোৱাড্ৰন আছে, বিপৰীতে প্ৰয়োজনীয় সংখ্যা হৈছে ৪২টা। পুৰণি যুদ্ধ বিমান ক্ৰমে অৱসৰ লোৱাৰ সময়তে এই সময় বায়ুসেনাৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্যাহ্বান হৈ পৰিছে।
১১৪খন ৰাফেল ক্ৰয়ৰ প্ৰস্তাৱ
MRFA( Multi-Role Fighter Aircraft) কাৰ্যসূচীৰ অধীনত ১১৪খন ৰাফেল ক্ৰয়ৰ প্ৰস্তাৱত ইতিমধ্যে প্ৰতিৰক্ষা ক্ৰয় পৰিষদে Acceptance of Necessity (AoN) প্ৰদান কৰিছে। প্ৰস্তাৱিত ক্ৰয়ৰ মূল্য প্ৰায় ৩.২৫ লাখ কোটি টকা বুলি প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰে অধিকাংশ যুদ্ধ বিমান ভাৰততে নিৰ্মাণ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে।
ভাৰতে ইতিমধ্যে ফ্ৰান্সৰ পৰা ৩৬খন ৰাফেল যুদ্ধ বিমান লাভ কৰিছে। নতুনকৈ ১১৪খন বিমান সংযোজন হ’লে বায়ুসেনাৰ যুদ্ধ বিমানৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে প্ৰশিক্ষণ, ৰক্ষণাবেক্ষণ, অস্ত্ৰ ব্যৱস্থা আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ ক্ষেত্ৰতো পূৰ্বৰ ৰাফেল বহৰৰ সৈতে সামঞ্জস্য বজাই ৰখা সহজ হ’ব।
কিন্তু ৰাফেল পঞ্চম প্ৰজন্মৰ যুদ্ধ বিমান নহয়
ৰাফেল হৈছে উন্নত ৪.৫ প্ৰজন্মৰ যুদ্ধ বিমান। ইয়াত AESA ৰাডাৰ, ইলেক্ট্ৰনিক ৱাৰফেয়াৰ ছিষ্টেম, Infrared Search and Track (IRST), ছেন্সৰ ফিউজন আৰু Meteor-ৰ দৰে দূৰপাল্লাৰ ক্ষেপণাস্ত্ৰ ব্যৱহাৰৰ সুবিধা আছে। তথাপি ৰাফেল মৌলিকভাৱে এখন ষ্টেল্থ যুদ্ধ বিমান নহয়। ইয়াৰ বিপৰীতে চীনে ইতিমধ্যে পঞ্চম প্ৰজন্মৰ J-20 যুদ্ধ বিমান বৃহৎ পৰিসৰত ব্যৱহাৰ কৰি আছে আৰু J-35-ৰো বিকাশ তথা উৎপাদন আগবঢ়াইছে।
পঞ্চম প্ৰজন্মৰ যুদ্ধ বিমানৰ অন্যতম প্ৰধান সুবিধা হৈছে Low Observability বা ষ্টেল্থ ক্ষমতা। ইয়াৰ ফলত ৰাডাৰত বিমানখন ধৰা পেলোৱাৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস পায় আৰু শত্রুপক্ষৰ বিমানক আগতেই চিনাক্ত কৰি আক্ৰমণ কৰাৰ সুযোগ বৃদ্ধি পায়।
চীনৰ বায়ু শক্তিৰ দ্ৰুত আধুনিকীকৰণ
চীনৰ প্ৰধান ষ্টেল্থ যুদ্ধ বিমান J-20 ইতিমধ্যে PLA Air Force-ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ যুদ্ধ বিমান হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। ইয়াৰ লগতে J-35 পৰিয়ালৰ যুদ্ধ বিমানেও চীনৰ পঞ্চম প্ৰজন্মৰ বায়ু শক্তি অধিক শক্তিশালী কৰাৰ সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰিছে। চীনৰ যুদ্ধ বিমানসমূহ কেৱল নিজা ৰাডাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। Airborne Early Warning and Control (AEW&C) বিমান, ভূমিভিত্তিক ছেন্সৰ, ইলেক্ট্ৰনিক ৱাৰফেয়াৰ ব্যৱস্থা আৰু দূৰপাল্লাৰ অস্ত্ৰৰ সৈতে সংযুক্ত বৃহৎ ‘Kill Chain’ নেটৱৰ্কৰ অংশ হিচাপে এই বিমানসমূহে কাম কৰিব পাৰে।
পাকিস্তানৰ J-35 পৰিকল্পনাও গুৰুত্বপূৰ্ণ
ইফালে পাকিস্তানেও চীনৰ পৰা J-35 পঞ্চম প্ৰজন্মৰ যুদ্ধ বিমান ক্ৰয়ৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছে। প্ৰায় ৪০খন J-35 লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে বিভিন্ন প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পাইছে। অৱশ্যে এই ক্ৰয়ৰ ক্ষেত্ৰত সাৱধানতা অৱলম্বন কৰাটো প্ৰয়োজন। প্ৰকাশিত তথ্য অনুসৰি পাকিস্তানলৈ J-35 যোগানৰ বিষয়ে আলোচনা চলি থাকিলেও চুক্তি আৰু প্ৰকৃত ডেলিভাৰীৰ স্থিতি এতিয়াও স্পষ্ট নহয়।
যদি ভৱিষ্যতে পাকিস্তানেও J-35 যুদ্ধ বিমান লাভ কৰে, তেন্তে ভাৰতক পশ্চিম আৰু উত্তৰ—দুয়োটা সীমান্ততে উন্নত ষ্টেল্থ যুদ্ধ বিমানৰ সম্ভাৱ্য মোকাবিলা কৰিবলগীয়া হ’ব পাৰে।
ৰাফেল F4 আৰু F5-ত নতুন প্ৰযুক্তি
অৱশ্যে ৰাফেলক কেৱল ৪.৫ প্ৰজন্মৰ বিমান বুলি ইয়াৰ সক্ষমতাক অৱমূল্যায়ন কৰিব নোৱাৰি। নতুন ৰাফেল বিমানসমূহত F4 configuration-ৰ উন্নত ছেন্সৰ, ইলেক্ট্ৰনিক ৱাৰফেয়াৰ, যোগাযোগ আৰু অস্ত্ৰ সংহতিৰ সুবিধা থকাৰ সম্ভাৱনা আছে। ফ্ৰান্সে ইয়াৰ পিছৰ Rafale F5 সংস্কৰণৰ ওপৰতো কাম কৰি আছে। F5-ত উন্নত ৰাডাৰ, ইলেক্ট্ৰনিক ৱাৰফেয়াৰ, কম্পিউটিং আৰু নেটৱৰ্কিং ক্ষমতাৰ লগতে মানৱচালিত বিমানৰ সৈতে Unmanned Combat Aircraft ব্যৱহাৰৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। অৱশ্যে F4 বা F5 উন্নীতকৰণে ৰাফেলক ষ্টেল্থ যুদ্ধ বিমানলৈ ৰূপান্তৰ নকৰে।
AMCA-ৰ ওপৰত ভাৰতৰ আশা
পঞ্চম প্ৰজন্মৰ যুদ্ধ বিমানৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ দীৰ্ঘম্যাদী উত্তৰ হৈছে Advanced Medium Combat Aircraft (AMCA)। দেশীয়ভাৱে নিৰ্মাণ হ’বলগীয়া এই যুদ্ধ বিমানখন Low-Observable বা ষ্টেল্থ ডিজাইনৰ ওপৰত আধাৰিত। AMCA-ৰ প্ৰ’ট’টাইপৰ প্ৰথম উৰণ ২০২৯ চনৰ আশে-পাশে হোৱাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে আৰু উৎপাদন তথা বায়ুসেনাত অন্তৰ্ভুক্তিৰ সময়সীমা ২০৩০ৰ দশকৰ মাজভাগলৈ লক্ষ্য কৰা হৈছে। কিন্তু AMCA কাৰ্যসূচীৰ অন্যতম ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হৈছে ইঞ্জিন প্ৰযুক্তি। প্ৰাৰম্ভিক বিমানসমূহত GE F414 ইঞ্জিন ব্যৱহাৰৰ পৰিকল্পনা আছে যদিও অধিক থ্ৰাষ্টৰ দেশীয় ইঞ্জিন বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত এতিয়াও কাম কৰি আছে।
সংখ্যাৰ লগতে প্ৰযুক্তিগত সক্ষমতাও গুৰুত্বপূৰ্ণ
ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ বাবে সেয়ে পৰিস্থিতি কঠিন হৈ পৰিছে। এফালে তাৎক্ষণিকভাৱে যুদ্ধ বিমানৰ ঘাটি পূৰণ কৰিবলৈ ৰাফেলৰ দৰে পৰীক্ষিত আৰু সক্ষম বিমানৰ প্ৰয়োজন আছে। আনফালে চীনৰ পঞ্চম প্ৰজন্মৰ যুদ্ধ বিমানৰ দ্ৰুত বিস্তাৰৰ সৈতে তাল মিলাবলৈ AMCA, Tejas Mk1A, Tejas Mk2, ড্ৰোন, ইলেক্ট্ৰনিক ৱাৰফেয়াৰ, AEW&C বিকাশো ত্বৰান্বিত কৰিব লাগিব।
সেয়েহে ভাৰতৰ বাবে প্ৰত্যাহ্বান কেৱল অনুমোদিত ৪২টা যুদ্ধ বিমান স্কোৱাড্ৰনৰ সংখ্যা পূৰণ কৰাই নহয়। ভৱিষ্যতৰ আকাশী যুদ্ধত ষ্টেল্থ, ছেন্সৰ, নেটৱৰ্কিং, ইলেক্ট্ৰনিক ৱাৰফেয়াৰ আৰু দীর্ঘ দূৰত্বৰ অস্ত্ৰৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিব পৰাকৈ বায়ুসেনাক প্ৰযুক্তিগতভাৱে শক্তিশালী কৰি তোলাটোৱেই হ’ব মূল লক্ষ্য।
