পুৱা টোপনিৰ পৰা সাৰ পোৱাৰ লগে লগে আপোনাৰ হাতখনো স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে মোবাইল ফোনটোলৈ আগবাঢ়ে নেকি? এলাৰ্ম বন্ধ কৰাৰ পিছতেই WhatsApp, Instagram, Facebook, ই-মেইল অথবা বাতৰিৰ শিৰোনাম চোৱাটো আজিৰ সময়ত বহু লোকৰ দৈনন্দিন অভ্যাসত পৰিণত হৈছে। সাধাৰণতে এনে অভ্যাসক মোবাইল ফোনৰ প্ৰতি আসক্তি বুলি গণ্য কৰা হয়। কিন্তু মনোবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা ইয়াৰ আঁৰত কেৱল আসক্তিয়েই নহয়, আন কেতবোৰ মানসিক কাৰণো থাকিব পাৰে।
বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, পুৱা সাৰ পায়েই ফোন পৰীক্ষা কৰাৰ অভ্যাসৰ সৈতে নতুন তথ্য জানিবলৈ থকা আগ্ৰহ, অনিশ্চয়তা দূৰ কৰাৰ প্ৰৱণতা, সামাজিক সংযোগৰ আকাংক্ষা আৰু মগজুৰ অভ্যাস গঢ়ি তোলাৰ প্ৰক্ৰিয়া জড়িত থাকিব পাৰে।
১. ৰাতিৰ ভিতৰত কি ঘটিল জানিবলৈ মনৰ আগ্ৰহ
আমি শুই থকা সময়ছোৱাতো পৃথিৱীখনৰ সকলো কাম-কাজ চলি থাকে। নিশাৰ ভিতৰত কোনো বন্ধুৰ বাৰ্তা আহিব পাৰে, গুৰুত্বপূৰ্ণ ই-মেইল লাভ কৰিব পাৰে অথবা দেশ-বিদেশত কোনো ডাঙৰ ঘটনা সংঘটিত হ’ব পাৰে।
সেয়েহে পুৱা সাৰ পোৱাৰ পিছতেই বহুতে ফোন পৰীক্ষা কৰি জানিবলৈ বিচাৰে যে তেওঁলোকৰ অনুপস্থিতিত কি কি ঘটিল। মনোবিজ্ঞানত ইয়াক অনিশ্চয়তা হ্ৰাস কৰাৰ প্ৰৱণতা হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। অৰ্থাৎ নতুন তথ্য লাভ কৰি মনটোক কিছু পৰিমাণে নিশ্চিত আৰু প্ৰস্তুত কৰি তুলিব বিচাৰে।
২. অভ্যাসৰ চক্ৰত আৱদ্ধ হৈ পৰে মগজু
প্ৰতিদিনে একে সময়তে একে কাম কৰি থাকিলে সেয়া ক্ৰমান্বয়ে অভ্যাসত পৰিণত হয়। পুৱা সাৰ পোৱা, এলাৰ্ম বন্ধ কৰা আৰু তাৰ পিছতেই ফোন পৰীক্ষা কৰা—এই একেটা ক্ৰম বাৰে বাৰে চলি থাকিলে মগজুৱে ইয়াক স্বাভাৱিক দৈনন্দিন কাৰ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।
মনোবিজ্ঞানত ইয়াক ‘Habit Loop’ বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ তিনিটা অংশ আছে—
- Cue (সংকেত): পুৱা টোপনিৰ পৰা সাৰ পোৱা।
- Routine (অভ্যাস): লগে লগে মোবাইল ফোন পৰীক্ষা কৰা।
- Reward (পুৰস্কাৰ): নতুন বাৰ্তা, খবৰ বা জানিবলগীয়া তথ্য লাভ কৰা।
এই প্ৰক্ৰিয়াটো প্ৰতিদিনে পুনৰাবৃত্তি হোৱাৰ ফলত ফোন পৰীক্ষা কৰাটো ক্ৰমান্বয়ে স্বয়ংক্ৰিয় অভ্যাসত পৰিণত হয়।
৩. নতুন কিবা পোৱাৰ আশাই ফোনলৈ টানে
প্ৰতিদিনে ফোনত গুৰুত্বপূৰ্ণ বাৰ্তা বা আকৰ্ষণীয় খবৰ নাথাকিলেও মানুহে বাৰে বাৰে ফোন পৰীক্ষা কৰে। ইয়াৰ এটা কাৰণ হৈছে অনিশ্চিত পুৰস্কাৰৰ প্ৰত্যাশা।
কোনো এদিন পুৰণি বন্ধুৰ বাৰ্তা আহিব পাৰে, আন এদিন কৰ্মক্ষেত্ৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ই-মেইল লাভ কৰিব পাৰে অথবা কেতিয়াবা আকৰ্ষণীয় কিবা খবৰ চকুত পৰিব পাৰে। কেতিয়া কি নতুন তথ্য লাভ কৰিব, সেয়া নিশ্চিত নহয়। এই অনিশ্চয়তাই পুনৰ ফোন পৰীক্ষা কৰাৰ আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
৪. বাহিৰৰ পৃথিৱীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপনৰ চেষ্টা
দীঘলীয়া সময় টোপনিত থকাৰ পিছত মানুহে স্বাভাৱিকতে নিজৰ চৌপাশৰ পৰিৱেশ আৰু দিনটোৰ পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে অৱগত হ’ব বিচাৰে।
আজিৰ দিনত মোবাইল ফোনেই এই তথ্যসমূহ লাভ কৰাৰ আটাইতকৈ সহজ মাধ্যম। সময় চোৱা, বতৰৰ খবৰ লোৱা, দিনটোৰ কাম-কাজ পৰীক্ষা কৰা অথবা কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বাৰ্তা আহিছে নেকি জানিবলৈ ফোন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
সেয়েহে পুৱা ফোন পৰীক্ষা কৰাৰ অভ্যাস সদায় মনোৰঞ্জনৰ বাবে নহয়; বহু সময়ত ই দিনটোৰ বাবে নিজকে মানসিকভাৱে প্ৰস্তুত কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়াও হ’ব পাৰে।
৫. প্ৰতিটো নটিফিকেচনে মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে
মোবাইল ফোনত অহা জাননী, বাৰ্তা আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ আপডেটসমূহে সহজেই মানুহৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে। পুৱা সাৰ পোৱাৰ লগে লগে এনে বহু জাননী একেলগে পৰীক্ষা কৰিলে মনোযোগ বিভিন্ন দিশলৈ বিভক্ত হ’ব পাৰে।
ইয়াৰ ফলত দিনটোৰ আৰম্ভণিতে প্ৰয়োজনীয় কামত মনোনিৱেশ কৰাত অসুবিধা হ’ব পাৰে। বিশেষকৈ ফোন পৰীক্ষা কৰিবলৈ গৈ দীঘলীয়া সময় ধৰি ছ’চিয়েল মিডিয়াত ব্যস্ত হৈ পৰিলে সময়ৰ অপচয় হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
পুৱা সাৰ পায়েই ফোন চোৱাটো কি আসক্তিৰ লক্ষণ?
কেৱল পুৱা সাৰ পোৱাৰ লগে লগে মোবাইল ফোন পৰীক্ষা কৰিলেই কোনো ব্যক্তিক ফোনৰ প্ৰতি আসক্ত বুলি ক’ব নোৱাৰি। আসক্তিৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াতকৈ বিস্তৃত আচৰণৰ ধাৰা, ব্যৱহাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰা, দৈনন্দিন কাম-কাজত ব্যাঘাত আৰু ফোনৰ ব্যৱহাৰ কমাবলৈ অসুবিধা আদি বিষয় বিবেচনা কৰা হয়।
সেয়েহে এই অভ্যাসৰ আঁৰৰ কাৰণ বুজি পোৱাটো অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ।
কেনেকৈ সলনি কৰিব এই অভ্যাস?
পুৱা সাৰ পোৱাৰ লগে লগে ফোন পৰীক্ষা কৰাৰ অভ্যাস কমাবলৈ কেইটামান সহজ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিব পাৰি—
১. সাৰ পোৱাৰ পিছত প্ৰথম ১৫–৩০ মিনিট ফোনৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ চেষ্টা কৰক।
২. নিশা শোৱাৰ সময়ত মোবাইল ফোনটো বিছনাৰ পৰা কিছু দূৰত ৰাখক।
৩. পুৱা উঠি প্ৰথমে পানী খাওক আৰু কিছু সময় খোজ কাঢ়ক বা শৰীৰ চৰ্চা কৰক।
৪. অত্যাৱশ্যকীয় নোহোৱা নটিফিকেচনসমূহ বন্ধ কৰি ৰাখক।
৫. পুৱা ফোন খোলাৰ আগতে দিনটোৰ কাম-কাজৰ পৰিকল্পনা কৰক।
মনত ৰাখিব প্ৰযুক্তি আমাৰ জীৱন সহজ কৰাৰ বাবে, আমাৰ সময় আৰু মনোযোগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ বাবে নহয়। দিনটোৰ আৰম্ভণি মোবাইল ফোনৰ জাননীৰে নহয়, নিজৰ চিন্তা, লক্ষ্য আৰু সুস্থ অভ্যাসেৰে কৰিবলৈ চেষ্টা কৰক।
