আজি ১ অক্টোবৰত পালন কৰা হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কফি দিৱস। একাপ কফিৰ আঁৰত থকা কৃষক, শ্ৰমিক, উৎপাদক, প্ৰচেছৰ, ৰপ্তানিকাৰী আৰু কেফে উদ্যোগৰ সৈতে জড়িত লোকসকলৰ অৱদানক স্মৰণ কৰাৰ লগতে কফিৰ অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক গুৰুত্বৰ প্ৰতি সজাগতা সৃষ্টি কৰাই এই দিৱসৰ অন্যতম উদ্দেশ্য। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ তথ্য অনুসৰি, কফি বিশ্বৰ অন্যতম বহুল ব্যৱসায় হোৱা উষ্ণমণ্ডলীয় কৃষিজাত সামগ্ৰী আৰু বিশ্বজুৰি কোটি কোটি লোকৰ জীৱিকাৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক আছে।
কফিৰ ইতিহাসৰ শিপা আফ্ৰিকাৰ পৰা আৰব উপদ্বীপলৈ বিস্তৃত বুলি ইতিহাসত উল্লেখ আছে। পৰৱৰ্তী সময়ত আৰব দেশসমূহৰ পৰা কফি বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ বিয়পি পৰে। কফি কেৱল পানীয় হিচাপেই নহয়, লাহে লাহে ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কৃষিজাত সামগ্ৰী আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যিক পণ্যত পৰিণত হয়।
ভাৰতৰ কফিৰ ইতিহাস অৱশ্যে এক কিংবদন্তিময় কাহিনীৰ সৈতে জড়িত। ভাৰতীয় কফি ব’ৰ্ডৰ তথ্য অনুসৰি, প্ৰায় ১৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দত সুফী সাধক বাবা বুদানে য়েমেনৰ মোখা বন্দৰৰ পৰা সাতটা কফিৰ বীজ ভাৰতলৈ আনি কৰ্ণাটকৰ বাবা বুদান গিৰিৰ পাহাৰত ৰোপণ কৰিছিল। সেই সাতটা বীজৰ পৰাই ভাৰতত কফি খেতিৰ আৰম্ভণি হোৱা বুলি প্ৰচলিত।
প্ৰথম অৱস্থাত কফি কেৱল ঘৰুৱা বা বাগিচাৰ উদ্ভিদ হিচাপে সীমিত আছিল। কিন্তু ১৮শ শতিকাৰ পৰা ভাৰতত বাণিজ্যিকভাৱে কফি খেতি আৰম্ভ হয় আৰু ক্ৰমাৎ ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰপ্তানিমুখী কৃষি উদ্যোগত পৰিণত হয়।
দক্ষিণ ভাৰতৰ পাহাৰৰ পৰা দেশজুৰি কফিৰ বিস্তাৰ
ভাৰতত পৰম্পৰাগতভাৱে কৰ্ণাটক, কেৰালা আৰু তামিলনাডুৰ পশ্চিমঘাট অঞ্চলত কফি খেতি কৰা হয়। বৰ্তমান অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ওড়িশা আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বিভিন্ন ৰাজ্যতো কফি খেতি বিস্তাৰ লাভ কৰিছে। ভাৰতীয় কফি মূলতঃ আৰাবিকা আৰু ৰবাষ্টা, এই দুটা প্ৰধান প্ৰজাতিৰ। আৰাবিকা সাধাৰণতে অধিক উচ্চতাত উৎপাদন কৰা হয়, আনহাতে ৰবাষ্টাৰ বাবে তুলনামূলকভাৱে উষ্ণ আৰু আৰ্দ্ৰ পৰিৱেশ উপযোগী।
কৰ্ণাটকৰ কুৰ্গ, চিক্কামাগালুৰু আৰু হাছান, কেৰালাৰ ৱায়ানাড আদি অঞ্চল ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত কফি উৎপাদনৰ বাবে বিশেষভাৱে পৰিচিত। ভাৰতীয় কফিৰ আন এক উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে, ই সাধাৰণতে প্ৰাকৃতিক ছাঁযুক্ত পৰিৱেশত উৎপাদন কৰা হয়।
বিশ্বৰ বজাৰত ভাৰতীয় কফিৰ বিশেষ স্থান
ভাৰতীয় কফি কেৱল দেশৰ বজাৰতে সীমাবদ্ধ নহয়। ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰপ্তানিমুখী কৃষিজাত সামগ্ৰী। কফি ব’ৰ্ডৰ তথ্য অনুসৰি, দেশত উৎপাদিত কফিৰ প্ৰায় ৬৫-৭০ শতাংশ ৰপ্তানি কৰা হয়। বিশেষকৈ ভাৰতীয় ৰবাষ্টা ইয়াৰ blending quality-ৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত পৰিচিত।
অৰ্থাৎ, একাপ ভাৰতীয় কফিৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে কৃষকৰ পৰা আৰম্ভ কৰি প্ৰচেছিং, পৰিবহণ, ৰপ্তানি আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰলৈকে এক দীঘলীয়া মূল্য শৃংখলা।
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলতো কফিৰ নতুন সম্ভাৱনা
দক্ষিণ ভাৰতৰ বাহিৰেও বিগত কেইবাটাও দশকত উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত কফি খেতিয়ে নিজৰ পৰিচয় গঢ়ি তুলিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। মেঘালয়, মিজোৰাম, নাগালেণ্ড, অসমকে ধৰি কেইবাখনো ৰাজ্যৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত কফি খেতিৰ সম্ভাৱনা দেখা গৈছে।
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ কফিৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ ভৌগোলিক আৰু জলবায়ুগত বৈচিত্ৰ্য। পাহাৰীয়া উচ্চতা, বৰষুণ, মাটি, ছাঁযুক্ত পৰিৱেশ আৰু স্থানীয় কৃষি-পদ্ধতিৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে অঞ্চলভেদে কফিৰ সোৱাদ আৰু সুগন্ধতো ভিন্নতা দেখা যায়।
অসমতো কফিৰ খেতি: চাহৰ বাহিৰেও নতুন পৰিচয়
অসমৰ নাম কফিৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে নতুনকৈ জড়িত যেন লাগিলেও অসমত কফি খেতিৰ ইতিহাস বহু পুৰণি। কিছুমান তথ্য অনুসৰি ১৮৫৩ চনতে কাছাৰত কফি খেতিৰ আৰম্ভণিৰ উল্লেখ আছে। অৱশ্যে অসমত পৰিকল্পিতভাৱে কফি উন্নয়নৰ আধুনিক পৰ্যায় আৰম্ভ হয় ১৯৭০ৰ দশকৰ শেষৰফালে। অসম চৰকাৰৰ তথ্য অনুসৰি, ডিমা হাছাওত ১৯৭৮ চনৰ পৰা কফি উন্নয়ন কাৰ্যসূচী আৰম্ভ হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত জুম খেতিৰ বিকল্প হিচাপে কাৰ্বি আংলং আৰু ডিমা হাছাওৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত কফি খেতিৰ বিস্তাৰ ঘটে। ১৯৮৫ চনত ডিফুত ২৫ হেক্টৰ ভূমিত Regional Coffee Research Station স্থাপন কৰা হয়। বৰ্তমান ডিমা হাছাও, কাৰ্বি আংলং আৰু চিৰাঙৰ বিজনী-শান্তিপুৰ অঞ্চল অসমৰ উল্লেখযোগ্য কফি উৎপাদনস্থলী।
অসমত কফি মূলতঃ ডিমা হাছাও আৰু কাৰ্বি আংলঙৰ দৰে পাহাৰীয়া অঞ্চলত উৎপাদন কৰা হয়। অৰ্থাৎ চাহৰ বাবে বিখ্যাত অসমৰ সমতল অঞ্চলৰ পৰিৱৰ্তে কফিৰ কাহিনী মূলতঃ পাহাৰীয়া ভূ-প্ৰকৃতিৰ সৈতে জড়িত।
ডিমা হাছাওত মূলতঃ আৰাবিকা, আনহাতে কাৰ্বি আংলঙৰ কিছু অঞ্চলত ৰবাষ্টা কফি উৎপাদনৰ তথ্য পোৱা যায়। কাৰ্বি আংলঙৰ ডিফুত আঞ্চলিক কফি গৱেষণা কেন্দ্ৰও আছে।
১৯৯০ৰ দশকৰ পৰা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত নতুন অধ্যায়
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত কফি খেতিৰ বিস্তাৰৰ ক্ষেত্ৰত ১৯৯০ৰ দশকটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। মাটি সংৰক্ষণ বিভাগৰ উদ্যোগত মেঘালয়, মিজোৰাম আৰু অঞ্চলটোৰ আন ৰাজ্যসমূহত কফি খেতিৰ প্ৰৱৰ্তনৰ প্ৰচেষ্টা চলোৱা হৈছিল। অসমো এই প্ৰক্ৰিয়াৰ অংশ আছিল। ইয়াৰ পিছত ডিমা হাছাও জিলাৰ হাফলং আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা গাঁওসমূহত সৰু সৰু কৃষকে কফি খেতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
কিন্তু উৎপাদিত কফিৰ বাবে উপযুক্ত বজাৰ নথকাৰ ফলত বহু কৃষকে কফি খেতিৰ পৰিৱৰ্তে আন শস্যৰ খেতিৰ দিশে আগবাঢ়িব লগা হৈছে। দুৰ্গম পথ, পৰিবহণৰ অসুবিধা আৰু ক্ৰেতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা, এইসকলোবোৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ কফি খেতিয়কৰ অন্যতম প্ৰত্যাহ্বান। কিন্তু নতুন ক্ৰেতা আৰু বজাৰ সৃষ্টি হ’লে কৃষকে কফিৰ উচিত মূল্য লাভ কৰাৰ সুযোগ বৃদ্ধি পাব। এই পৰিৱৰ্তনে কৃষকসকলৰ মাজত কফি খেতি অব্যাহত ৰখাৰ প্ৰতি নতুন উৎসাহ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
কফিৰ সৈতে জড়িত অসমৰ নতুন সম্ভাৱনা
অসমত কফি খেতিৰ পৰিমাণ এতিয়াও দেশৰ পৰম্পৰাগত কফি উৎপাদক ৰাজ্যসমূহৰ তুলনাত সীমিত। কিন্তু ডিমা হাছাও আৰু কাৰ্বি আংলঙৰ দৰে পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশে বিশেষ কফি উৎপাদনৰ সম্ভাৱনা বহন কৰে।
অসমৰ কফিৰ ক্ষেত্ৰত উৎপাদন বৃদ্ধি, উন্নত প্ৰচেছিং, কৃষকৰ প্ৰশিক্ষণ, সহজ পৰিবহণ, নিশ্চিত বজাৰ আৰু ব্ৰেণ্ডিংএই বিষয়সমূহ বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই ক্ষেত্ৰসমূহত উন্নতি হ’লে অসমৰ কফিয়ে দেশীয় বজাৰৰ লগতে বিশেষ কফিৰ বজাৰতো নিজৰ পৰিচয় শক্তিশালী কৰিব পাৰে।
একাপ কফিৰ আঁৰত বহুজনৰ পৰিশ্ৰম
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কফি দিৱসে সেয়েহে কেৱল কফি খোৱাৰ আনন্দ উদযাপন কৰা দিন নহয়। এখন কফিৰ বাগিচাত গছ ৰোপণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ফল সংগ্ৰহ, প্ৰচেছিং, শুকোৱা, বাছনি, পৰিবহণ, ৰোষ্টিং আৰু অৱশেষত একাপ কফি প্ৰস্তুত কৰালৈকে বহুজনৰ পৰিশ্ৰম জড়িত হৈ থাকে। ৰাষ্ট্ৰসংঘইও কফিৰ মূল্য শৃংখলাত কৃষক আৰু ক্ষুদ্ৰ উৎপাদকসকলৰ জীৱিকা, ন্যায্য বজাৰ আৰু বহনক্ষম উৎপাদনৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিছে।
বাবা বুদানে কৰ্ণাটকৰ পাহাৰত ৰোপণ কৰা সাতটা বীজৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা ভাৰতীয় কফিৰ যাত্ৰা আজি অসম আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পাহাৰীয়া গাঁওসমূহলৈও বিস্তৃত হৈছে। চাহৰ বাবে বিশ্বজুৰি পৰিচিত অসমে এতিয়া কফিৰ জৰিয়তেও কৃষি অৰ্থনীতিৰ নতুন সম্ভাৱনাৰ দুৱাৰ মুকলি কৰাৰ দিশে আগবাঢ়িছে। আজি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কফি দিৱসত সেই দীঘলীয়া যাত্ৰাৰ কথাই পুনৰ এবাৰ চৰ্চালৈ আহিছে।
