কংক্ৰিটক আধুনিক সভ্যতাৰ অন্যতম মূল ভেটি বুলি ক’লেও ভুল নহ’ব। ঘৰ-দুৱাৰ, দলং, পথ, সুউচ্চ অট্টালিকা—প্ৰায় প্ৰতিটো নিৰ্মাণ কাৰ্যতে কংক্ৰিটৰ ব্যৱহাৰ হয়। কিন্তু কংক্ৰিটৰ অন্যতম প্ৰধান উপাদান চিমেণ্ট প্ৰস্তুত কৰোঁতে বৃহৎ পৰিমাণৰ কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড নিৰ্গত হয়, যিয়ে পৰিৱেশৰ ওপৰত সৃষ্টি কৰে গুৰুতৰ প্ৰভাৱ।
এই সমস্যাৰ সমাধানৰ সন্ধানতে ভাৰতীয় গৱেষকৰ এটা অভিনৱ প্ৰয়াসে এতিয়া বিশেষ চৰ্চা লাভ কৰিছে। মণিপাল ইউনিভাৰ্চিটি জয়পুৰৰ চিভিল ইঞ্জিনিয়াৰ ৰঘুৱেশ তিৱাৰীৰ নেতৃত্বত গৱেষকৰ এটা দলে মানুহৰ মলৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা বায়’চাৰ ব্যৱহাৰ কৰি অধিক শক্তিশালী কংক্ৰিট নিৰ্মাণৰ সম্ভাৱনা পৰীক্ষা কৰিছে।
এই বিশেষ বায়’চাৰ প্ৰস্তুত কৰা হয় ফেকেল স্লাজ ট্ৰিটমেণ্ট প্লাণ্টত সংগ্ৰহ কৰা মানৱ বিষ্ঠাৰ পৰা। বিষ্ঠাখিনি প্ৰথমে শুকুৱাই লোৱাৰ পাছত ৩৫০ৰ পৰা ৪৫০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ উষ্ণতাত কম অক্সিজেনযুক্ত পৰিৱেশত পাইৰ’লাইছিছ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা বায়’চাৰ পিছত গুৰি কৰি মিহি পাউডাৰত পৰিণত কৰা হয়। বায়’চাৰ হৈছে জৈৱিক আৱৰ্জনা—যেনে কাঠৰ টুকুৰা, শস্যৰ অৱশিষ্ট বা গোবৰ—কম অক্সিজেনযুক্ত পৰিৱেশত পাইৰ’লাইছিছ নামৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে গৰম কৰি তৈয়াৰ কৰা এক সুস্থিৰ, কাৰ্বন সমৃদ্ধ কয়লা ।
গৱেষকসকলে এই বায়’চাৰ কংক্ৰিটত চিমেণ্টৰ বিকল্প হিচাপে ৫, ১০ আৰু ১৫ শতাংশ পৰিমাণত ব্যৱহাৰ কৰি পৰীক্ষা চলায়। ফলাফলত দেখা যায় যে ৫ শতাংশ বায়’চাৰ মিহলি কৰা কংক্ৰিটে সামগ্ৰিকভাৱে আটাইতকৈ ভাল ফলাফল দেখুৱাইছে।
কেৱল সেয়াই নহয়, সময়ৰ সৈতে এই কংক্ৰিটৰ শক্তিও বৃদ্ধি পাইছে। ৯১ দিনৰ পাছত ৫ শতাংশ বায়’চাৰযুক্ত কংক্ৰিটৰ সংকোচন শক্তি গড়ে ২০ শতাংশ বৃদ্ধি পোৱা বুলি গৱেষণাত প্ৰকাশ পাইছে। ১০ শতাংশ বায়’চাৰ ব্যৱহাৰ কৰা মিশ্ৰণত এই বৃদ্ধি ক্ৰমে ২১ আৰু ৪২ শতাংশ পৰ্যন্ত দেখা যায়।
গৱেষকসকলৰ মতে, বায়’চাৰত থকা ছিলিকাই চিমেণ্ট কঠিন হোৱাৰ সময়ত সৃষ্টি হোৱা কিছুমান যৌগৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি কংক্ৰিটৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰা কেলচিয়াম ছিলিকেটৰ সৃষ্টি কৰে। লগতে অতি মিহি বায়’চাৰৰ কণিকাই কংক্ৰিটৰ ভিতৰৰ সৰু সৰু ফাঁক পূৰ কৰি উপাদানসমূহৰ মাজত অধিক শক্তিশালী বান্ধ গঢ়ি তোলে।
অৱশ্যে বায়’চাৰৰ পৰিমাণ অধিক হ’লে ফলাফল একে নাথাকে। ১৫ শতাংশ বায়’চাৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কংক্ৰিটৰ গঠন দুৰ্বল হৈ অধিক ছিদ্ৰ, ফাট আৰু কম শক্তিশালী বন্ধন সৃষ্টি হোৱা দেখা যায়।
এই গৱেষণাই একে সময়তে দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱেশগত সমস্যাৰ সমাধানৰ সম্ভাৱনা দেখুৱাইছে—চিমেণ্ট উৎপাদনৰ কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰা আৰু মানৱ বর্জ্যৰ অধিক বহনক্ষম ব্যৱস্থাপনা।
