১৯৮৭ চনত দূৰদৰ্শনত সম্প্ৰচাৰ আৰম্ভ হোৱা ‘ৰামায়ণ’ ধাৰাবাহিকখন কেৱল এটি জনপ্ৰিয় টেলিভিছন অনুষ্ঠান হৈ থকা নাছিল। দেওবাৰৰ পুৱা সম্প্ৰচাৰিত এই ধাৰাবাহিকখনে সমগ্ৰ দেশৰ লাখ লাখ পৰিয়ালক টেলিভিছনৰ পৰ্দাৰ সন্মুখত একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু সময়ৰ সৈতে ইয়াৰ জনপ্ৰিয়তা, অযোধ্যাৰ ৰাম মন্দিৰ আন্দোলন আৰু ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিৰ ৰাজনৈতিক উত্থানৰ মাজত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্ক গঢ় লৈ উঠিছিল বুলি ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰি আহিছে।
তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধীৰ কাৰ্যকালত আৰম্ভ হোৱা এই ধাৰাবাহিকখনৰ সম্প্ৰচাৰে ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ গতিপথত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল, সেই প্ৰশ্ন আজিও চৰ্চিত। বিশেষকৈ কংগ্ৰেছৰ ধৰ্মীয় বিষয়ক লৈ গ্ৰহণ কৰা স্থিতি, অযোধ্যা বিবাদ আৰু বিজেপিৰ ৰাম মন্দিৰ আন্দোলনৰ সৈতে এই সময়ছোৱাৰ ঘটনাসমূহৰ সম্পৰ্ক আছিল অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
বিশিষ্ট চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা ৰামানন্দ সাগৰৰ বহুদিনীয়া ইচ্ছা আছিল ভগৱান শ্ৰীৰামৰ জীৱন আৰু আদৰ্শক টেলিভিছনৰ জৰিয়তে দেশবাসীৰ মাজলৈ লৈ যোৱা। ১৯৪৩ চনৰ ‘ৰাম ৰাজ্য’ নামৰ চলচ্চিত্ৰখনৰ জনপ্ৰিয়তাই তেওঁক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত টেলিভিছনক গণমাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি এই মহাকাব্যৰ কাহিনী জনসাধাৰণৰ মাজলৈ নিয়াৰ পৰিকল্পনা কৰে তেওঁ।
১৯৮৫-৮৬ চনত ‘বিক্ৰম ঔৰ বেতাল’ ধাৰাবাহিকখনৰ সফলতাৰ পাছত ‘ৰামায়ণ’ নিৰ্মাণৰ বাবে তেওঁ অধিক উৎসাহিত হয়। অৱশেষত ১৯৮৭ চনৰ ২৫ জানুৱাৰীত দূৰদৰ্শনত সম্প্ৰচাৰিত হয় ধাৰাবাহিকখনৰ প্ৰথমটো খণ্ড। ৭৮টা খণ্ডৰ এই ধাৰাবাহিকখনৰ সম্প্ৰচাৰ ১৯৮৮ চনৰ ৩১ জুলাইত অন্ত পৰে।
১৯৮৪ চনত মাতৃ ইন্দিৰা গান্ধীৰ হত্যাকাণ্ডৰ পাছত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল ৰাজীৱ গান্ধীয়ে। সেই বছৰৰ লোকসভা নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছে ৪০৪খন আসন লাভ কৰি অভিলেখ সৃষ্টি কৰিছিল। কিন্তু বিপুল সংখ্যাগৰিষ্ঠতা থকাৰ পাছতো ৰাজীৱ গান্ধীৰ চৰকাৰ ক্ৰমাৎ ৰাজনৈতিক প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছিল।
বিশেষকৈ ১৯৮৫ চনৰ শ্বাহ বানো গোচৰৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ক কেন্দ্ৰ কৰি সৃষ্টি হোৱা বিতৰ্কই তেওঁৰ চৰকাৰক অস্বস্তিত পেলাইছিল। ১৯৮৬ চনত চৰকাৰে ‘মুছলিম মহিলা (বিবাহ বিচ্ছেদৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা) আইন’ প্ৰণয়ন কৰি উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ প্ৰভাৱ সীমিত কৰে। এই পদক্ষেপক একাংশই সংখ্যালঘু তোষণৰ ৰাজনীতি বুলি সমালোচনা কৰিছিল।
ইয়াৰ পাছতে হিন্দু সমাজৰ মাজত নিজৰ ৰাজনৈতিক সমৰ্থন অটুট ৰখাৰ উদ্দেশ্যে অযোধ্যাৰ বাবৰি মছজিদৰ তলা খোলাৰ বিষয়টোতো ৰাজীৱ গান্ধীৰ চৰকাৰে পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে বুলি ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ১৯৮৬ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত ফৈজাবাদৰ আদালতৰ নিৰ্দেশত বিবাদিত স্থানৰ তলা খুলি হিন্দু ভক্তসকলক পূজা-অৰ্চনাৰ সুবিধা দিয়া হৈছিল।
এই দুটা সিদ্ধান্তই পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ গতিপথ সলনি কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল বুলি ৰাজনৈতিক বিশ্লেষক নীৰজা চৌধুৰীয়ে তেওঁৰ ‘How Prime Ministers Decide’ গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰিছে।
দূৰদৰ্শনত ‘ৰামায়ণ’ সম্প্ৰচাৰৰ পৰিকল্পনাক লৈ তদানীন্তন চৰকাৰৰ ভিতৰতে মতভেদ সৃষ্টি হৈছিল। তথ্য আৰু সম্প্ৰচাৰ মন্ত্ৰালয়ৰ একাংশ জ্যেষ্ঠ বিষয়াই আশংকা প্ৰকাশ কৰিছিল যে হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনীৰ ওপৰত নিৰ্মিত এখন ধাৰাবাহিক সম্প্ৰচাৰ কৰিলে অযোধ্যাৰ ৰাম জন্মভূমি আন্দোলনে নতুন গতি লাভ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত বিজেপিৰ ৰাজনৈতিক উত্থানৰ পথো প্ৰশস্ত হ’ব পাৰে বুলি তেওঁলোকে সতৰ্ক কৰিছিল।
কিন্তু এই আশংকা সত্ত্বেও ধাৰাবাহিকখন সম্প্ৰচাৰৰ সিদ্ধান্ত আগবঢ়োৱা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তথ্য আৰু সম্প্ৰচাৰ মন্ত্ৰালয়ৰ দায়িত্বত হোৱা পৰিৱৰ্তনেও এই সিদ্ধান্ত কাৰ্যকৰী কৰাত সহায় কৰে বুলি ‘দ্য ইণ্ডিয়ান এক্সপ্ৰেছ’ৰ প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।
‘ৰামায়ণ’ৰ জনপ্ৰিয়তা আছিল অভূতপূৰ্ব। ধাৰাবাহিকখনৰ সম্প্ৰচাৰৰ সময়ত দেওবাৰে পুৱা বহু চহৰৰ ৰাজপথ প্ৰায় জনশূন্য হৈ পৰিছিল। দোকান-পোহাৰ বন্ধ কৰি, পৰিয়ালৰ সকলো সদস্য একেলগে বহি টেলিভিছনত ধাৰাবাহিকখন উপভোগ কৰিছিল। বহু দৰ্শকে টেলিভিছনৰ পৰ্দাৰ সন্মুখত ধূপ-চাকি জ্বলাই শ্ৰদ্ধা নিবেদনো কৰিছিল।
প্ৰতিবেদন অনুসৰি, ৭৮টা খণ্ডৰ সম্প্ৰচাৰৰ সময়ছোৱাত ধাৰাবাহিকখনৰ মুঠ দৰ্শকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৬৫ কোটি হৈছিল। সেই সময়ৰ ভাৰতীয় টেলিভিছনৰ ইতিহাসত এয়া আছিল এক উল্লেখযোগ্য অভিলেখ।
‘ৰামায়ণ’ ধাৰাবাহিকখনৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতীয় মহাকাব্যৰ কাহিনী আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক জনসাধাৰণৰ মাজলৈ লৈ যোৱা। কিন্তু ইয়াৰ জনপ্ৰিয়তাই হিন্দু ধৰ্মীয় পৰিচয় আৰু ৰাজনৈতিক চেতনাৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰভাৱ পেলাইছিল বুলি বিভিন্ন গৱেষণাত প্ৰকাশ পাইছে।
২০২৫ চনত প্ৰকাশিত এখন গৱেষণা-পত্ৰত উল্লেখ কৰা হৈছে যে যিবোৰ অঞ্চলত ‘ৰামায়ণ’ ধাৰাবাহিকখনৰ টেলিভিছন সংকেত অধিক শক্তিশালী আছিল, সেই অঞ্চলসমূহত পৰৱৰ্তী সময়ত সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছিল। তেনে অঞ্চলত নৱজাতকৰ পৰম্পৰাগত হিন্দু নাম ৰখাৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি, নিৰামিষ আহাৰৰ প্ৰতি আগ্ৰহ আৰু বিজেপিৰ নিৰ্বাচনী প্ৰভাৱ বৃদ্ধিৰ দৰে দিশ পৰিলক্ষিত হৈছিল বুলি গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে। অৱশ্যে এই গৱেষণাই ধাৰাবাহিকখনৰ সম্প্ৰচাৰ আৰু পৰৱৰ্তী সামাজিক-ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বিশ্লেষণ কৰিছে; কেৱল ধাৰাবাহিকখনেই বিজেপিৰ উত্থানৰ একমাত্ৰ কাৰণ বুলি কোৱা হোৱা নাই।
নিউয়ৰ্ক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সংবাদ মাধ্যম অধ্যয়নৰ অধ্যাপক অৰবিন্দ ৰাজাগোপালৰ মতেও, ‘ৰামায়ণ’ সম্প্ৰচাৰ আৰু বাবৰি মছজিদৰ তলা খোলাৰ সিদ্ধান্তৰ পৰা কংগ্ৰেছে যিমান ৰাজনৈতিক লাভৰ আশা কৰিছিল, শেষত তাৰ অধিকাংশ লাভ বিজেপিয়ে আদায় কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
ইফালে, ১৯৮৯ চনলৈ আহোঁতে ৰাজীৱ গান্ধীৰ জনপ্ৰিয়তাত বফৰ্ছ অস্ত্ৰ ক্ৰয় কেলেংকাৰিৰ অভিযোগে গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। কংগ্ৰেছৰ ভিতৰতো বিভাজন আৰম্ভ হৈছিল। ভি পি সিঙে দল এৰি বিৰোধী ৰাজনৈতিক শক্তিক একত্ৰিত কৰাৰ চেষ্টা চলাইছিল।
১৯৮৯ চনৰ লোকসভা নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছে ১৯৭খন আসন লাভ কৰে। আনহাতে, ১৯৮৪ চনৰ নিৰ্বাচনত মাত্ৰ দুখন আসন লাভ কৰা বিজেপিয়ে ১৯৮৯ চনত ৮৫খন আসন লাভ কৰি নিজৰ শক্তি বহুগুণে বৃদ্ধি কৰে। কংগ্ৰেছ একক বৃহত্তম দল হিচাপে পৰিগণিত হ’লেও ৰাজীৱ গান্ধীয়ে চৰকাৰ গঠনৰ দাবী উত্থাপন নকৰাত ভি পি সিঙৰ নেতৃত্বত নেচনেল ফ্ৰণ্টৰ চৰকাৰ গঠন হয়।
১৯৮৭ চনত আৰম্ভ হোৱা ‘ৰামায়ণ’ ধাৰাবাহিকখনৰ প্ৰভাৱ কেৱল মনোৰঞ্জনৰ ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ নাথাকিল। ই ভাৰতীয় সমাজৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক চেতনাত এক গভীৰ প্ৰভাৱ পেলোৱাৰ লগতে ৰাজনৈতিক আলোচনাৰো অন্যতম বিষয় হৈ পৰিল।
ৰাজীৱ গান্ধীৰ চৰকাৰে যি ধাৰাবাহিকৰ সম্প্ৰচাৰৰ অনুমতি দিছিল, সেই ধাৰাবাহিকখনৰ জনপ্ৰিয়তাই পৰৱৰ্তী সময়ত বিজেপিৰ ৰাম মন্দিৰ আন্দোলনৰ বাবে এক অনুকূল সামাজিক পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰিছিল বুলি বহু বিশ্লেষকে মত প্ৰকাশ কৰিছে। অৱশ্যে বিজেপিৰ উত্থানৰ আঁৰত অযোধ্যা আন্দোলনৰ লগতে বফৰ্ছ কেলেংকাৰি, বিৰোধী ঐক্য আৰু কংগ্ৰেছৰ ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্তসমূহো সমানে গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
সেয়েহে ‘ৰামায়ণ’ৰ সম্প্ৰচাৰক ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ ইতিহাসত এক উল্লেখযোগ্য সাংস্কৃতিক ঘটনা হিচাপে গণ্য কৰা হয়, যাৰ প্ৰভাৱ পৰৱৰ্তী কেইবাটাও দশকলৈকে অনুভূত হৈছিল।
