পৃথিৱীৰ উপৰি মহাকাশতো ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পাইছে আৱৰ্জনাৰ সমস্যা। বিভিন্ন দেশৰ উপগ্ৰহ, ৰকেটৰ অৱশিষ্ট অংশ আৰু বিকল হৈ পৰা মহাকাশযানৰ টুকুৰাই পৃথিৱীৰ কক্ষপথত বিপজ্জনক পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিছে। এই সমস্যা সমাধানৰ লক্ষ্যৰে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতীয় মহাকাশ অভিযানসমূহক আৱৰ্জনামুক্ত কৰাৰ পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰিছে ভাৰত চৰকাৰে। এই পদক্ষেপক ‘ডেব্ৰিছ ফ্ৰী স্পেচ মিছন’ (Debris Free Space Mission) বুলি কোৱা হৈছে।
ভাৰতৰ এই উদ্যোগৰ মূল উদ্দেশ্য কেৱল মহাকাশত ইতিমধ্যে জমা হোৱা আৱৰ্জনা আঁতৰোৱাই নহয়, ভৱিষ্যতে ভাৰতৰ চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ মহাকাশ অভিযানৰ ফলত যাতে নতুনকৈ আৱৰ্জনা সৃষ্টি নহয়, সেয়া নিশ্চিত কৰাও। ২০২৪ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)-ৰ তদানীন্তন অধ্যক্ষ এছ সোমনাথে এই পদক্ষেপৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল। ২০২৫ চনৰ আৰম্ভণিৰ পৰা ইয়াৰ ৰূপায়ণৰ কাম আৰম্ভ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল।
মহাকাশত কিমান আৱৰ্জনা জমা হৈছে?
মহাকাশত থকা আৱৰ্জনাৰ সঠিক সংখ্যা নিৰ্ধাৰণ কৰাটো সহজ নহয়। কাৰণ, ডাঙৰ টুকুৰাবোৰ ৰাডাৰ আৰু দূৰবীণৰ সহায়ত চিনাক্ত কৰিব পাৰিলেও অতি সৰু কণাবোৰৰ অৱস্থান নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন।
উপলব্ধ অনুমান অনুসৰি, পৃথিৱীৰ কক্ষপথত মানুহৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা ১০ কোটিতকৈও অধিক আৱৰ্জনাৰ টুকুৰা থাকিব পাৰে। ইয়াৰ অধিকাংশই অতি সৰু। আনহাতে, নাছাৰ তথ্য অনুসৰি, বৰ্তমান মহাকাশত প্ৰায় ২৭ হাজাৰ টুকুৰা আৱৰ্জনা নিৰীক্ষণযোগ্য অৱস্থাত আছে।
ভাৰতৰ মহাকাশ অভিযানৰ সৈতে জড়িত আৱৰ্জনাৰ বিষয়েও চৰকাৰে তথ্য প্ৰকাশ কৰিছিল। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ভাৰতীয় মহাকাশ অভিযানৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ১২৯টা আৱৰ্জনাৰ টুকুৰা পৃথিৱীৰ কক্ষপথত চিনাক্ত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত নিষ্ক্ৰিয় উপগ্ৰহ, ৰকেটৰ অৱশিষ্ট অংশ আৰু পুৰণি ৰকেট বিস্ফোৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা টুকুৰাও আছে।
মহাকাশৰ আৱৰ্জনা কিয় বিপজ্জনক?
মহাকাশত ঘূৰি থকা আৱৰ্জনাবোৰ অতি দ্ৰুত গতিত চলাচল কৰে। ফলত সৰু টুকুৰা এটাইও সক্ৰিয় উপগ্ৰহৰ সৌৰ পেনেল, কেমেৰা অথবা আন গুৰুত্বপূৰ্ণ যন্ত্ৰাংশৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে।
কোনো ডাঙৰ আৱৰ্জনাৰ টুকুৰাৰ সৈতে আন এটা বস্তুৰ সংঘৰ্ষ হ’লে সেইটো ভাঙি অসংখ্য সৰু টুকুৰাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। ইয়াৰ ফলত পুনৰ সংঘৰ্ষৰ আশংকা বৃদ্ধি পায় আৰু মহাকাশত আৱৰ্জনাৰ পৰিমাণ অধিক হৈ পৰে।
মহাকাশৰ উপগ্ৰহসমূহৰ জৰিয়তে বতৰ, যোগাযোগ, দিশ নিৰ্ণয় আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ সেৱা লাভ কৰা হয়। সেয়েহে এই আৱৰ্জনাবোৰে কেৱল মহাকাশ অভিযানৰ বাবেই নহয়, পৃথিৱীৰ মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ বাবেও বিপদৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ লক্ষ্য কি?
ভাৰতৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত দেশৰ চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সকলো মহাকাশ অভিযানক আৱৰ্জনামুক্ত কৰি তোলা। অৰ্থাৎ, নতুন উপগ্ৰহ বা ৰকেট উৎক্ষেপণৰ সময়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অভিযানৰ অন্তিম পৰ্যায়লৈকে যাতে মহাকাশত নতুন আৱৰ্জনা সৃষ্টি নহয়, তাৰ ব্যৱস্থা কৰা হ’ব।
ইয়াৰ বাবে উপগ্ৰহ আৰু ৰকেটৰ নিৰ্মাণ তথা পৰিকল্পনাৰ সময়তে বিশেষ সাৱধানতা অৱলম্বন কৰা হ’ব। মহাকাশত সংঘৰ্ষৰ আশংকা হ্ৰাস কৰা, উপগ্ৰহৰ যন্ত্ৰাংশ ভাঙি যোৱাৰ সম্ভাৱনা কমোৱা আৰু অভিযানৰ অন্তত নিষ্ক্ৰিয় মহাকাশযানসমূহৰ সুৰক্ষিত নিষ্কাশনৰ ব্যৱস্থা কৰাত গুৰুত্ব দিয়া হ’ব।
ইছৰোৰ নিৰ্দেশনা অনুসৰি, অভিযানৰ অন্তত উপগ্ৰহ বা ৰকেটৰ অৱশিষ্ট অংশক নিৰাপদভাৱে কক্ষপথৰ পৰা আঁতৰোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগিব।
কক্ষপথৰ পৰা কেনেদৰে আঁতৰোৱা হ’ব উপগ্ৰহ?
মহাকাশৰ আৱৰ্জনা হ্ৰাস কৰাৰ অন্যতম উপায় হৈছে ‘ডি-অৰ্বিটিং’ (De-orbiting)। এই পদ্ধতিত অভিযান সম্পূৰ্ণ কৰা উপগ্ৰহ এটাক নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে পৃথিৱীৰ কক্ষপথৰ পৰা তললৈ নমাই অনা হয়।
উপগ্ৰহটো পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত বায়ুৰ সৈতে হোৱা ঘৰ্ষণৰ ফলত ইয়াৰ অধিকাংশ অংশ জ্বলি শেষ হৈ যায়। ইয়াৰ বাবে উপগ্ৰহত পৰ্যাপ্ত ইন্ধন মজুত ৰখাটো প্ৰয়োজনীয়। সেয়েহে ইছৰোৱে উপগ্ৰহ নিৰ্মাণ আৰু অভিযানৰ পৰিকল্পনাৰ সময়তে অভিযানৰ অন্তিম পৰ্যায়ৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ইন্ধন সংৰক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে।
ইছৰোৰ লক্ষ্য অনুসৰি, অভিযান শেষ হোৱাৰ পাছত ৰকেটৰ অৱশিষ্ট অংশ আৰু উপগ্ৰহসমূহক পাঁচ বছৰৰ ভিতৰত কক্ষপথৰ পৰা আঁতৰোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগিব।
মহাকাশৰ আৱৰ্জনাৰ ওপৰত নজৰ ৰাখিব ‘নেত্ৰা’ই
মহাকাশৰ আৱৰ্জনা আঁতৰোৱাৰ পূৰ্বে সেইবোৰৰ অৱস্থান, গতি আৰু গতিপথৰ বিষয়ে সঠিক তথ্য থকাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। এই ক্ষেত্ৰত ইছৰোৰ ‘নেত্ৰা’ (NETRA) কাৰ্যসূচীয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব।
এই ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে পৃথিৱীৰ কক্ষপথত থকা বিভিন্ন বস্তুৰ ওপৰত নিৰীক্ষণ চলোৱা হ’ব। কোনো উপগ্ৰহৰ সৈতে আৱৰ্জনাৰ সংঘৰ্ষৰ আশংকা দেখা দিলে আগতীয়াকৈ সতৰ্কবাণী প্ৰদান কৰি উপগ্ৰহটোৰ গতিপথ সলনি কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়া সম্ভৱ হ’ব।
ইয়াৰ উপৰি ‘IS4OM’ নামৰ ইছৰোৰ ব্যৱস্থাই মহাকাশৰ নিৰাপত্তা আৰু দীৰ্ঘম্যাদী বহনক্ষমতা নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰিব। ‘নেত্ৰা’ প্ৰকল্পৰ বাবে ৫০৯.০১ কোটি টকা অনুমোদন কৰা হৈছে।
স্পাডেক্স অভিযান আৰু ৰবটিক প্ৰযুক্তিৰ ভূমিকা
ভৱিষ্যতে মহাকাশৰ পুৰণি আৰু বিপজ্জনক আৱৰ্জনাবোৰ আঁতৰাবলৈ উন্নত ৰবটিক প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োজন হ’ব। ইয়াৰ বাবে এখন মহাকাশযানে আন এখন মহাকাশযানৰ ওচৰলৈ গৈ তাৰ সৈতে গতিৰ সমন্বয় স্থাপন কৰি নিৰাপদে সংযুক্ত হ’ব লাগিব।
এই প্ৰক্ৰিয়াক ‘ৰেণ্ডেজভু’ (Rendezvous) আৰু ‘ডকিং’ (Docking) বুলি কোৱা হয়।
ভাৰতৰ স্পাডেক্স (SpaDeX) অভিযানে ২০২৫ চনত মহাকাশত দুখন মহাকাশযানৰ সংযোগ আৰু পৃথকীকৰণৰ প্ৰযুক্তি প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। এই অভিজ্ঞতাই ভৱিষ্যতে মহাকাশযানৰ মেৰামতি, সেৱা আগবঢ়োৱা আৰু আৱৰ্জনা আঁতৰোৱাৰ প্ৰযুক্তি বিকাশত সহায় কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰি ইছৰোৱে ৰবটিক আৰ্ম আৰু আন আন ৰবটিক সঁজুলিৰ প্ৰযুক্তিৰ ওপৰতো কাম কৰি আছে। অৱশ্যে এই প্ৰযুক্তিসমূহৰ প্ৰদৰ্শনৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ইতিমধ্যে বৃহৎ পৰিসৰত মহাকাশৰ পুৰণি আৱৰ্জনা আঁতৰোৱাৰ কাম আৰম্ভ হৈছে। তাৰ বাবে আৰু অধিক পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা তথা বিশেষ অভিযানৰ প্ৰয়োজন হ’ব।
ব্যক্তিগত কোম্পানীৰো থাকিব গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা
ভাৰতৰ স্বচ্ছ মহাকাশ অভিযান সফল কৰি তোলাত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীসমূহেও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব। হায়দৰাবাদৰ ‘কছম’চাৰ্ভ স্পেচ’ (Cosmoserve Space) নামৰ এটা প্ৰতিষ্ঠানে মহাকাশযানৰ মেৰামতি, সেৱা আগবঢ়োৱা আৰু আৱৰ্জনা আঁতৰোৱাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰযুক্তি বিকাশৰ কাম কৰি আছে।
শেহতীয়াকৈ ৫ নৱেম্বৰ, ২০২৬ তাৰিখে কেন্দ্ৰীয় বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিভাগৰ ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী ড০ জিতেন্দ্ৰ সিঙে হায়দৰাবাদত কোম্পানীটোৰ ‘বেছ-১’ (Base 1) নামৰ বিশেষ কেন্দ্ৰটো উদ্বোধন কৰে। প্ৰায় ১৪,৮০০ বৰ্গফুট এলেকাজুৰি বিস্তৃত এই কেন্দ্ৰটোত মহাকাশৰ বাবে ৰবট নিৰ্মাণ, পৰীক্ষা আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থা আছে।
মন্ত্ৰীগৰাকীয়ে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত আৱৰ্জনামুক্ত মহাকাশ গঢ়াৰ ভাৰতৰ লক্ষ্যৰ কথা পুনৰ উল্লেখ কৰে। তেওঁৰ মতে, এনে প্ৰযুক্তিগত উদ্যোগে মহাকাশৰ নিৰাপত্তা আৰু বহনক্ষমতা নিশ্চিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ ভূমিকা অধিক শক্তিশালী কৰিব।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাও জৰুৰী
মহাকাশৰ আৱৰ্জনা কোনো এখন দেশৰ একক সমস্যা নহয়। বিভিন্ন দেশৰ চৰকাৰী সংস্থা আৰু ব্যক্তিগত কোম্পানীৰ উপগ্ৰহ একেটা পৃথিৱীৰ কক্ষপথত চলাচল কৰে। সেয়েহে এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।
ভাৰতৰ লগতে নাছা, ইউৰোপীয় মহাকাশ সংস্থা আৰু জাপানৰ মহাকাশ সংস্থাইও মহাকাশৰ আৱৰ্জনা নিৰীক্ষণ আৰু হ্ৰাস কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰি আহিছে। বিভিন্ন দেশৰ মাজত তথ্যৰ আদান-প্ৰদান, সংঘৰ্ষৰ আগতীয়া সতৰ্কবাণী আৰু নিৰাপদ মহাকাশ অভিযানৰ নিয়ম মানি চলাটো এই ক্ষেত্ৰত বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সামগ্ৰিকভাৱে, ভাৰতৰ ‘ডেব্ৰিছ ফ্ৰী স্পেচ মিছন’ৰ লক্ষ্য কেৱল মহাকাশৰ আৱৰ্জনা আঁতৰোৱাতে সীমাবদ্ধ নহয়। ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে মহাকাশক সুৰক্ষিত আৰু ব্যৱহাৰোপযোগী কৰি ৰখাৰ এক দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰচেষ্টা এয়া। অৱশ্যে ২০৩০ চনৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ নতুন প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ, চৰকাৰী-বেচৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ সহযোগিতা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সমন্বয় অত্যন্ত জৰুৰী।
