ইটালীৰ এখন সৰু চহৰৰ পৰা আহি ভাৰতৰ ৰাজনীতিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান দখল কৰা ছোনিয়া গান্ধীৰ জীৱন যেন এখন উপন্যাসৰ কাহিনী। প্ৰেম, পাৰিবাৰিক সম্পৰ্ক, শোক, ত্যাগ আৰু দায়িত্ববোধেৰে গঢ় লৈ উঠা এই যাত্ৰাৰ বহু অজানা কথা প্ৰকাশ পাইছে তেওঁৰ আত্মজীৱনী ‘Belonging: A Journey of Love’ত। প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধীৰ সৈতে প্ৰেমৰ সম্পৰ্কৰ সূত্ৰপাতৰ পৰা আৰম্ভ কৰি গান্ধী পৰিয়ালৰ সদস্য হোৱা আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ কেন্দ্ৰবিন্দুলৈ অহালৈকে প্ৰতিটো অধ্যায়ৰ কথা গ্ৰন্থখনত সন্নিৱিষ্ট কৰিছে ছোনিয়া গান্ধীয়ে।
৭ নৱেম্বৰত ‘দ্য হিন্দু’ত প্ৰকাশিত এক বিশেষ সাক্ষাৎকাৰত আত্মজীৱনীখনৰ বিষয়ে নিজৰ মনৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছিল ছোনিয়া গান্ধীয়ে। তেওঁৰ মতে, এই গ্ৰন্থখন কেৱল ৰাজনৈতিক জীৱনৰ বিৱৰণ নহয়; ই মূলতঃ প্ৰেম আৰু সেই প্ৰেমৰ জৰিয়তে এখন দেশৰ সৈতে গঢ় লৈ উঠা গভীৰ আত্মিক সম্পৰ্কৰ কাহিনী।
কেম্ব্ৰিজৰ গ্ৰীক ৰেষ্টুৰেণ্টত প্ৰথম সাক্ষাৎ
প্ৰায় ছয় দশক পূৰ্বে ইংলেণ্ডৰ কেম্ব্ৰিজত এগৰাকী ১৯ বছৰীয়া ইটালীয়ান যুৱতীৰ সৈতে চিনাকি হৈছিল ভাৰতীয় যুৱক ৰাজীৱ গান্ধীৰ। এখন গ্ৰীক ৰেষ্টুৰেণ্টত হোৱা সেই প্ৰথম সাক্ষাৎ পৰৱৰ্তী সময়ত এক গভীৰ প্ৰেমৰ সম্পৰ্কলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। তাৰ পিছত বিবাহ আৰু ভাৰতলৈ আগমন।
ছোনিয়া গান্ধীৰ ভাষ্য অনুসৰি, ৰাজীৱ গান্ধীৰ সৈতে হোৱা প্ৰেমৰ সম্পৰ্কই তেওঁক কেৱল এখন নতুন দেশলৈকে অনা নাছিল, এখন নতুন পৰিয়ালৰ সৈতেও চিনাকি কৰাই দিছিল। ক্ৰমাৎ সেই পৰিয়াল আৰু দেশখনৰ প্ৰতি তেওঁৰ ভালপোৱা গভীৰ হৈ পৰিছিল। এসময়ত যিখন দেশ তেওঁৰ বাবে সম্পূৰ্ণ অচিনাকি আছিল, সেইখনেই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁৰ নিজৰ দেশ হৈ পৰিল।
ছোনিয়াই সাক্ষাৎকাৰত কৈছিল যে এই কাহিনী কেৱল দুজন মানুহৰ প্ৰেমৰ কাহিনী নহয়; ৰাজীৱৰ পৰিয়াল আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰতি তেওঁৰ ভালপোৱা কেনেকৈ গভীৰ আত্মীয়তালৈ পৰিণত হ’ল, সেয়াও এই গ্ৰন্থৰ অন্যতম মূল বিষয়।
ইন্দিৰা গান্ধীৰ পৰা শিকিছিল ভাৰতক বুজিবলৈ
ভাৰতলৈ বোৱাৰী হিচাপে অহাৰ সময়ত দেশখনৰ বিষয়ে বিশেষ একো জনা নাছিল ছোনিয়া গান্ধীয়ে। কিন্তু প্ৰয়াত প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধী আৰু ৰাজীৱ গান্ধীৰ সৈতে কটোৱা সময়ে তেওঁৰ ভাৰত সম্পৰ্কীয় ধাৰণা গঢ়ি তুলিছিল।
ইন্দিৰা গান্ধীৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক আছিল অতি ঘনিষ্ঠ। ইন্দিৰাৰ সাহস, সহানুভূতি, ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু গণতান্ত্ৰিক ভাৰতৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা তথা কৰ্তব্যবোধে তেওঁক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল।
ছোনিয়াৰ মতে, জীৱনৰ কঠিন সময় আৰু সংশয়ৰ মুহূৰ্তত এই গুণসমূহেই তেওঁক সাহস আৰু মানসিক শক্তি যোগাইছিল। তেওঁ স্বীকাৰ কৰিছে যে আজি তেওঁ যি জানে আৰু যিদৰে ভাৰতক বুজি পায়, তাৰ বহু কথাই ৰাজীৱ আৰু ইন্দিৰা গান্ধীৰ পৰাই শিকিছে।
ব্যক্তিগত শোকেই ঠেলি দিছিল ৰাজনীতিৰ দিশে
ছোনিয়া গান্ধীয়ে দীৰ্ঘদিন ধৰি নিজৰ ব্যক্তিগত জীৱন ৰাজহুৱা চৰ্চাৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিছিল। কিন্তু ১৯৮৪ চনত শাহুৱেক ইন্দিৰা গান্ধীৰ হত্যাকাণ্ড আৰু ১৯৯১ চনত স্বামী ৰাজীৱ গান্ধীৰ হত্যাকাণ্ডই তেওঁৰ জীৱন সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি কৰি পেলায়।
এই দুটা কৰুণ ঘটনাৰ পাছত পৰিয়াল আৰু সন্তানৰ সৈতে ব্যক্তিগত জীৱন কটাবলৈ বিচৰা ছোনিয়া গান্ধী ক্ৰমাৎ ৰাজহুৱা জীৱনৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰে। তেওঁ কৈছে যে পৰিয়ালটোৰ ত্যাগৰ উদ্দেশ্য আৰু দেশৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ অৱদান বিপদাপন্ন হোৱা যেন অনুভৱ কৰাৰ লগতে কংগ্ৰেছ দল দুৰ্বল হৈ পৰা দেখি তেওঁ কিবা এটা কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল।
তেওঁৰ মতে, ৰাজনীতিত প্ৰৱেশ কৰাটো তেওঁৰ ব্যক্তিগত পছন্দ নাছিল। কিন্তু দায়িত্ববোধে তেওঁক ৰাজহুৱা জীৱনলৈ লৈ আহিছিল।
বিদেশী মূলৰ বিতৰ্কই দিছিল আঘাত
১৯৯৯ চনৰ মে’ মাহত কংগ্ৰেছৰ কেইগৰাকীমান নেতাই ছোনিয়া গান্ধীৰ বিদেশী মূলৰ প্ৰসংগ উত্থাপন কৰি তেওঁ দেশৰ উচ্চ সাংবিধানিক পদত অধিষ্ঠিত হ’ব নোৱাৰিব বুলি দাবী কৰিছিল। এই ঘটনাই তেওঁক যথেষ্ট আঘাত দিছিল।
সেই সময়ত তেওঁ কংগ্ৰেছৰ অধ্যক্ষ পদৰ পৰা পদত্যাগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল যদিও পিছত পদত্যাগ প্ৰত্যাহাৰ কৰে। ‘দ্য হিন্দু’ৰ সাক্ষাৎকাৰত এই প্ৰসংগ স্মৰণ কৰি ছোনিয়াই কয় যে তেওঁক এতিয়াও বাহিৰৰ মানুহ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে বুলি অনুভৱ কৰি তেওঁ আঘাত পাইছিল। অৱশ্যে পিছলৈ আত্মবিশ্লেষণ কৰি উপলব্ধি কৰিছিল যে ব্যক্তিগত অনুভূতিয়ে বৃহত্তৰ লক্ষ্যৰ পৰা তেওঁক আঁতৰাই ৰাখিব নালাগে। সেয়েহে তেওঁ নিজৰ দায়িত্ব অব্যাহত ৰাখিছিল।
জৰুৰীকালীন অৱস্থা সন্দৰ্ভতো প্ৰকাশ কৰিছে মত
আত্মজীৱনীখনত ১৯৭৫ৰ পৰা ১৯৭৭ চনলৈ ভাৰতত বলৱৎ হোৱা জৰুৰীকালীন অৱস্থা (Emergency)ৰ বিষয়েও আলোচনা কৰিছে ছোনিয়া গান্ধীয়ে। স্বাধীন ভাৰতৰ ইতিহাসৰ এই বিতৰ্কিত অধ্যায়টোক তেওঁ গণতন্ত্ৰৰ বাবে এক স্বৈৰাচাৰী আৰু অগণতান্ত্ৰিক সময় হিচাপে অভিহিত কৰিছে।
এই সময়ছোৱাত নাগৰিকৰ স্বাধীনতা খৰ্ব কৰা, ৰাজনৈতিক বিৰোধীক কাৰাগাৰত বন্দী কৰা আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰাৰ দৰে ঘটনা সংঘটিত হৈছিল। আত্মজীৱনীত এই সময়ছোৱাৰ পাৰিবাৰিক আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱৰ বিষয়েও নিজৰ দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ কৰিছে তেওঁ।
মোদী চৰকাৰকলৈও সমালোচনা
সাক্ষাৎকাৰটোত ছোনিয়া গান্ধীয়ে বিগত ১২ বছৰত বিজেপি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় স্বয়ংসেৱক সংঘৰ নেতৃত্বাধীন শাসন ব্যৱস্থাৰ অধীনত দেশৰ গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ক্ষতি হোৱা বুলি অভিযোগ কৰিছে।
তেওঁৰ মতে, বৰ্তমানৰ চৰকাৰৰ কাৰ্যকাল শেষ হোৱাৰ পাছতো গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহক পুনৰ সুস্থ অৱস্থালৈ ঘূৰাই আনিবলৈ যথেষ্ট সময় আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰচেষ্টাৰ প্ৰয়োজন হ’ব। অৱশ্যে, দেশৰ জনসাধাৰণে পুনৰ সুশাসনক আদৰি ল’ব বুলি তেওঁ আশাবাদী।
কংগ্ৰেছৰ ভৱিষ্যৎ সন্দৰ্ভত তেওঁ হতাশ নহয় বুলিও মন্তব্য কৰিছে। তেওঁৰ মতে, বিৰোধী দলসমূহে সমান ৰাজনৈতিক সুযোগ লাভ কৰা নাই যদিও কংগ্ৰেছে নিজৰ যুঁজ অব্যাহত ৰাখিছে আৰু সমমনা দলসমূহৰ সৈতে মিলি আগবাঢ়িছে। এই মন্তব্যসমূহ ছোনিয়া গান্ধীৰ নিজস্ব ৰাজনৈতিক মূল্যায়ন।
‘এইখন ৰাজনৈতিক গ্ৰন্থ নহয়, ব্যক্তিগত জীৱনৰ কাহিনী’
ছোনিয়া গান্ধীয়ে স্পষ্ট কৰি দিছে যে ‘Belonging: A Journey of Love’ কোনো ৰাজনৈতিক গ্ৰন্থ নহয়। বৰং তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলক মানুহ হিচাপে বুজিবলৈ পাঠকক সুযোগ দিয়াটোৱেই এই গ্ৰন্থ ৰচনাৰ অন্যতম উদ্দেশ্য।
তেওঁৰ মতে, গান্ধী পৰিয়ালৰ বিষয়ে বহু কথা লিখা হৈছে যদিও তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত অনুভূতি, সংগ্ৰাম, প্ৰেৰণা আৰু মানৱীয় দুৰ্বলতাৰ বিষয়ে প্ৰকৃত অন্তৰ্দৃষ্টিৰে খুব কমেই আলোচনা কৰা হৈছে। সেয়েহে তেওঁ নিজৰ চিনাকি মানুহখিনিক তেওঁ যিদৰে জানে, ঠিক তেনেদৰেই পাঠকৰ আগত উপস্থাপন কৰিব বিচাৰিছে।
ইয়াৰ লগতে বিগত পাঁচটা দশকৰো অধিক সময়ত ভাৰতৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন তেওঁ কেনেদৰে প্ৰত্যক্ষ কৰিছে, সেই অভিজ্ঞতাও গ্ৰন্থখনত সন্নিৱিষ্ট কৰিছে।
প্ৰেমৰ পৰা দেশৰ প্ৰতি গভীৰ আত্মীয়তালৈ
ইটালীৰ এখন সৰু চহৰৰ পৰা অহা ১৯ বছৰীয়া যুৱতীগৰাকীৰ জীৱন আৰম্ভ হৈছিল প্ৰেমৰ এক সাধাৰণ কাহিনীৰে। কিন্তু সেই প্ৰেমেই তেওঁক এখন নতুন দেশ, নতুন পৰিয়াল আৰু অৱশেষত এক বৃহৎ ৰাজনৈতিক দায়িত্বৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিলে।
ছোনিয়া গান্ধীৰ আত্মজীৱনীৰ মূল সুৰ এয়াই—ৰাজীৱ গান্ধীৰ প্ৰতি থকা প্ৰেমৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা যাত্ৰা কেনেকৈ ভাৰতৰ প্ৰতি গভীৰ ভালপোৱা আৰু আত্মীয়তালৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল। সেইবাবেই গ্ৰন্থখনৰ শিৰোনাম ‘Belonging: A Journey of Love’—অৰ্থাৎ প্ৰেমৰ মাজেৰে নিজৰ বুলি অনুভৱ কৰাৰ এক দীঘলীয়া যাত্ৰা।
