ডুবাইৰ আকাশত মূৰ দাঙি থকা ১৬৩ মহলীয়া বুৰ্জ খলিফা কেৱল বিশ্বৰ আটাইতকৈ ওখ অট্টালিকাই নহয়, ই অভিযান্ত্ৰিক বিদ্যাৰ এক অনন্য বিস্ময়ো। প্ৰায় ৮২৮ মিটাৰ উচ্চতাৰ এই বিশাল অট্টালিকাটো এনে এখন ঠাইত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে, য’ৰ মাটি মূলতঃ বালিচহীয়া। সাধাৰণতে বালিচহীয়া মাটিত ইমান বিশাল আৰু ওখ অট্টালিকা নিৰ্মাণ কৰাটো অত্যন্ত প্ৰত্যাহ্বানজনক। তেনেক্ষেত্ৰত প্ৰশ্ন উত্থাপন হয়—কেনেকৈ বালিৰ ওপৰত ইমান বৃহৎ অট্টালিকাটো নিৰাপদে থিয় হৈ আছে?
প্ৰকৃততে, বুৰ্জ খলিফাৰ নিৰ্মাণৰ আঁৰত আছে অত্যাধুনিক অভিযান্ত্ৰিক কৌশল, বিশেষকৈ ‘পাইল্ড ৰেফ্ট ফাউণ্ডেচন’ (Piled Raft Foundation) প্ৰযুক্তি। এই প্ৰযুক্তিৰ সহায়তেই দুৰ্বল মাটিৰ ওপৰত অট্টালিকাটোৰ বিপুল ওজন সুৰক্ষিতভাৱে বহন কৰাটো সম্ভৱ হৈ উঠিছে।
পাইল্ড ৰেফ্ট ফাউণ্ডেচন—মজবুত ভেটিৰ মূল কৌশল
বুৰ্জ খলিফাৰ ভেটি নিৰ্মাণৰ বাবে মাটিৰ গভীৰলৈ বহুতো বৃহৎ কংক্ৰিটৰ খুঁটা স্থাপন কৰা হৈছিল। এই খুঁটাবোৰক ‘পাইল’ (Pile) বুলি কোৱা হয়। তাৰ ওপৰত স্থাপন কৰা হৈছে অতি ডাঠ কংক্ৰিটৰ এখন আধাৰশিলা, যাক ‘ৰেফ্ট’ (Raft) বুলি কোৱা হয়।
এই ব্যৱস্থাত অট্টালিকাটোৰ বিপুল ওজন কেৱল মাটিৰ ওপৰৰ অংশত কেন্দ্ৰীভূত নহয়। বৰং ৰেফ্টৰ জৰিয়তে সেই ওজন বহুতো খুঁটা আৰু তলৰ মাটিৰ মাজত সমানে বিতৰণ হয়। ফলত ভেটিৰ ওপৰত পৰা চাপ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে আৰু অট্টালিকাটোৰ স্থিৰতা বৃদ্ধি পায়।
বুৰ্জ খলিফাৰ ভেটিত প্ৰায় ১৯২ৰ পৰা ১৯৪টা বৃহৎ কংক্ৰিটৰ পাইল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল বুলি বিভিন্ন কাৰিকৰী নথিত উল্লেখ আছে। প্ৰতিটো পাইলৰ ব্যাস প্ৰায় ১.৫ মিটাৰ আৰু দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৪৩ৰ পৰা ৫০ মিটাৰ। প্ৰতিটো পাইলৰ নক্সাগত ভাৰ বহন ক্ষমতা প্ৰায় ৩,০০০ টন বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
বুৰ্জ খলিফাৰ ভেটিৰ আন এক উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল—ইয়াৰ খুঁটাবোৰে তলৰ কোনো এটা কঠিন শিলাখণ্ডত গৈ আশ্ৰয় লোৱা নাই। বৰং খুঁটাবোৰৰ চাৰিওফালে থকা মাটি আৰু শিলাস্তৰৰ সৈতে সৃষ্টি হোৱা ঘৰ্ষণৰ জৰিয়তে অট্টালিকাটোৰ ওজন বহন কৰে। এই পদ্ধতিক ‘ফ্ৰিকচন পাইল’ (Friction Pile) বুলি কোৱা হয়।
সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, মাটিৰ গভীৰত পুতি থোৱা এটা খুঁটা যেনেকৈ চাৰিওফালৰ মাটিৰ দৃঢ় ধৰি ৰখাৰ ফলত স্থিৰ হৈ থাকে, ঠিক তেনেদৰে এই পাইলবোৰেও নিজৰ সম্পূৰ্ণ দৈৰ্ঘ্যত মাটি আৰু শিলাস্তৰৰ সৈতে সংস্পৰ্শৰ জৰিয়তে ভেটিক শক্তিশালী কৰি ৰাখে।
বালিচহীয়া মাটিত গাঁত খান্দিলে ইয়াৰ কাষৰ অংশ খহি পৰাৰ আশংকা থাকে। সেয়েহে পাইল নিৰ্মাণৰ সময়ত বিশেষ ধৰণৰ তৰল পদাৰ্থ বা ‘স্লাৰী’ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত গাঁতৰ কাষৰ অংশ খহি পৰাৰ পৰা ৰক্ষা পৰে।
ইয়াৰ পিছত গাঁতৰ ভিতৰত লোৰ ৰডেৰে তৈয়াৰী জাল স্থাপন কৰি বিশেষ ‘ট্ৰেমি’ পদ্ধতিৰে কংক্ৰিট ঢলা হৈছিল। এই পদ্ধতিত পাইপৰ সহায়ত গাঁতৰ তলৰ পৰা কংক্ৰিট ভৰোৱা হয়। ফলত কংক্ৰিট পানী বা স্লাৰীৰ সৈতে মিহলি হৈ দুৰ্বল হোৱাৰ আশংকা কমে।
বুৰ্জ খলিফাৰ ভেটিৰ ওপৰত থকা কংক্ৰিটৰ ৰেফ্টখনৰ ডাঠ প্ৰায় ৩.৭ মিটাৰ। অৰ্থাৎ, প্ৰায় এটা মহলাৰ সমান উচ্চতাৰ এই কংক্ৰিটৰ আধাৰশিলাখনত প্ৰায় ১২,৫০০ ঘনমিটাৰ কংক্ৰিট ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াক চাৰিটা পৃথক পৰ্যায়ত ঢলা হৈছিল।
ইমান বৃহৎ পৰিমাণৰ কংক্ৰিট একেলগে ঢালিলে তাপ উৎপন্ন হয় আৰু ইয়াৰ ফলত ফাট মেলাৰ আশংকা থাকে। এই সমস্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ কংক্ৰিটৰ মিশ্ৰণত ফ্লাই এছৰ দৰে উপাদান ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত কংক্ৰিটৰ ভিতৰত তাপ উৎপাদনৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় হৈছিল।
ডুবাইৰ মাটিৰ তলত থকা লুণীয়া পানীও বুৰ্জ খলিফাৰ নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান আছিল। এনে পানীৰ সংস্পৰ্শত কংক্ৰিটৰ ভিতৰত থকা লোৰ ৰডত মামৰে ধৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত সময়ৰ লগে লগে ভেটিৰ স্থায়িত্ব ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱাৰ আশংকা থাকে।
এই সমস্যা ৰোধ কৰিবলৈ উচ্চ ঘনত্বৰ আৰু কম পানী পাৰ হ’ব পৰা কংক্ৰিট ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। লগতে ভেটিৰ তলত ‘কেথ’ডিক প্ৰটেকচন’ (Cathodic Protection) নামৰ বিশেষ প্ৰযুক্তি স্থাপন কৰা হৈছিল। এই ব্যৱস্থাই লোৰ ৰডত মামৰে ধৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
কেৱল ভেটি মজবুত কৰিলেই নহয়, অট্টালিকাটোৰ বাহ্যিক গঠনতো বিশেষ অভিযান্ত্ৰিক কৌশল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। বুৰ্জ খলিফাৰ নক্সা প্ৰস্তুত কৰিছিল আমেৰিকাৰ চিকাগোস্থিত স্থাপত্য প্ৰতিষ্ঠান Skidmore, Owings & Merrill (SOM)-এ।
অট্টালিকাটোৰ মূল গঠনটো ‘Y’ আকৃতিৰ। মাজত আছে এটা শক্তিশালী ষড়ভুজাকৃতিৰ কেন্দ্ৰীয় অংশ আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে তিনিটা বাহু। এই বিশেষ গঠনে অট্টালিকাটোক অধিক স্থিৰতা প্ৰদান কৰাৰ লগতে ওপৰৰ উচ্চতাত প্ৰবল বতাহৰ চাপ সহ্য কৰাত সহায় কৰে। আনহাতে, নিৰ্মাণৰ সময়ত কংক্ৰিট প্ৰায় ৬০১ মিটাৰ উচ্চতালৈ পাম্প কৰি নিয়াৰ ক্ষেত্ৰতো এক বিশেষ কাৰিকৰী কৃতিত্ব অৰ্জন কৰা হৈছিল।
বুৰ্জ খলিফাৰ নিৰ্মাণে প্ৰমাণ কৰিলে যে দুৰ্বল বা বালিচহীয়া মাটিতো উপযুক্ত ভূ-প্ৰযুক্তিগত অধ্যয়ন, উন্নত ভেটি নিৰ্মাণ পদ্ধতি আৰু আধুনিক অভিযান্ত্ৰিক কৌশলৰ সহায়ত বিশাল অট্টালিকা নিৰ্মাণ কৰাটো সম্ভৱ। অৱশ্যে ইয়াৰ স্থানৰ মাটি কেৱল ঢিলা বালি নাছিল; ইয়াত দুৰ্বল পলসুৱা আৰু চিমেণ্টযুক্ত শিলাস্তৰৰ স্তৰো আছিল। সেয়েহে মাটিৰ গঠন আৰু বহন ক্ষমতাৰ বিস্তৃত পৰীক্ষাৰ পিছতহে ভেটিৰ নক্সা প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।
বিশ্বৰ আটাইতকৈ ওখ অট্টালিকা হিচাপে পৰিচিত বুৰ্জ খলিফা সেয়েহে কেৱল উচ্চতাৰ বাবেই নহয়, ইয়াৰ ভেটি আৰু নিৰ্মাণ প্ৰযুক্তিৰ বাবেও আধুনিক অভিযান্ত্ৰিক বিদ্যাৰ এক বিস্ময়কৰ নিদৰ্শন হৈ ৰৈছে।
