মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ ফলত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত শব্দৰ মাত্ৰা ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত বন্যপ্ৰাণী আৰু অন্যান্য জীৱ-জন্তুৰ ওপৰত গুৰুতৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছে। শেহতীয়াকৈ Science নামৰ বিজ্ঞান আলোচনীত প্ৰকাশিত এক নতুন গৱেষণাত এই উদ্বেগজনক তথ্য পোহৰলৈ আহিছে।
“Echoes of the Anthropocene: Noise pollution as a global threat” শীৰ্ষক এই গৱেষণাপত্ৰখন ৫ নৱেম্বৰত প্ৰকাশ পাইছে। ব্ৰিটেইনৰ গৱেষকসকলে সম্পন্ন কৰা এই অধ্যয়নত যান-বাহনৰ শব্দ, জাহাজ চলাচল, ঔদ্যোগিক কাম-কাজ আৰু অন্যান্য মানৱসৃষ্ট শব্দই জীৱ-জন্তুৰ আচৰণ, শাৰীৰিক কাৰ্যকলাপ তথা চিকাৰী আৰু চিকাৰ প্ৰাণীৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কত কেনেদৰে ব্যাঘাত জন্মায়, সেই বিষয়ে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে।
গৱেষকসকলে ছটা মহাদেশৰ স্থলজ আৰু জলজ পৰিৱেশত বাস কৰা ১৭৭টা প্ৰজাতিৰ ওপৰত কৰা ২০০টাতকৈও অধিক পৰীক্ষামূলক অধ্যয়ন বিশ্লেষণ কৰে। তেওঁলোকে দেখিবলৈ পায় যে অধ্যয়ন কৰা প্ৰায় ৮০ শতাংশ প্ৰজাতিৰ জৈৱিক বৈশিষ্ট্যত শব্দ প্ৰদূষণে পৰিৱৰ্তন ঘটাইছে। ইয়াৰ প্ৰভাৱ প্ৰজনন, ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা আৰু জীয়াই থকাৰ সম্ভাৱনাকে ধৰি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত পৰিছে।
গৱেষণাসমূহৰ তথ্য অনুসৰি, শব্দ প্ৰদূষণৰ ফলত জীৱৰ মৃত্যুৰ হাৰ সৰ্বাধিক ১৩৮ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে। আনহাতে, প্ৰত্যক্ষ মৃত্যু আৰু অন্যান্য ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱৰ ফলত জীৱৰ সামগ্ৰিক জৈৱিক সক্ষমতা বা সুস্থভাৱে জীয়াই থকা আৰু বংশবৃদ্ধি কৰাৰ ক্ষমতা ২৭ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে।
অত্যধিক বা অপৰিচিত শব্দৰ প্ৰতি জীৱ-জন্তুৱে বিভিন্ন ধৰণে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, চিকাৰ হোৱাৰ আশংকাত থকা প্ৰাণীবোৰে অধিক সতৰ্ক হৈ পৰে আৰু লুকাই থকা বা চিকাৰীৰ পৰা আঁতৰি থকাত বেছি সময় অতিবাহিত কৰে। ইয়াৰ ফলত চিকাৰী প্ৰাণীবোৰৰ বাবে খাদ্য বিচাৰি উলিওৱা কঠিন হৈ পৰে আৰু চিকাৰ ধৰিবলৈ অধিক শক্তি ব্যয় কৰিবলগীয়া হয়।
গৱেষকসকলে দেখিছে যে শব্দ প্ৰদূষণৰ ফলত চিকাৰী প্ৰাণীবোৰে চিকাৰ ধৰিবলৈ পূৰ্বতকৈ ১৫০ শতাংশতকৈও অধিক চেষ্টা কৰিবলগীয়া হৈছে। কিন্তু ইয়াৰ পিছতো চিকাৰ ধৰাৰ সফলতাৰ হাৰ প্ৰায় ২৫ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে। অৰ্থাৎ, অধিক পৰিশ্ৰম কৰিও চিকাৰী প্ৰাণীবোৰে আগৰ তুলনাত কম খাদ্য লাভ কৰিছে।
সাগৰীয় চিকাৰী প্ৰাণী, যেনে কিলাৰ তিমিয়েও পানীৰ তলত সৃষ্টি হোৱা শব্দৰ ফলত সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। পানীৰ তলৰ শব্দই চিকাৰ বিচাৰি উলিওৱা আৰু দিশ নিৰ্ণয়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা শব্দ সংকেতত বাধা জন্মায়।
শব্দ প্ৰদূষণে পিতৃ-মাতৃ আৰু সিহঁতৰ পোৱালিৰ মাজৰ সম্পৰ্কতো প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। কিছুমান চৰাইৰ প্ৰজাতিয়ে কোলাহলপূৰ্ণ পৰিৱেশত নিজৰ পোৱালিৰ প্ৰতি অধিক যত্ন লয়, যাৰ ফলত পোৱালিৰ ওজন বৃদ্ধি পাব পাৰে। আনহাতে, কিছুমান প্ৰজাতিয়ে পোৱালিৰ প্ৰতি যত্ন লোৱাৰ পৰিমাণ কমাই দিয়ে। ইয়াৰ ফলত পোৱালিৰ জীয়াই থকাৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস পাব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰি শব্দ প্ৰদূষণে জীৱ-জন্তুৰ শৰীৰত মানসিক চাপ সৃষ্টিকাৰী হৰম’নৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি, কোষৰ ক্ষতিসাধন আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা দুৰ্বল কৰাৰ দৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে। গৱেষণাত প্ৰতিবর্তী ক্ৰিয়া, চিন্তা-চৰ্চা আৰু জ্ঞানমূলক ক্ষমতা, বিশেষায়িত কলা তথা সংগী নিৰ্বাচনৰ সৈতে জড়িত জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াসমূহতো ইয়াৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ দেখা গৈছে।
স্থলভাগৰ তুলনাত সাগৰীয় পৰিৱেশ শব্দ প্ৰদূষণৰ প্ৰতি অধিক সংবেদনশীল। কাৰণ, বায়ুৰ তুলনাত পানীৰ মাজেৰে শব্দ অধিক দূৰলৈ আৰু দ্ৰুতগতিত প্ৰসাৰিত হয়। সৰু জলজ অমেৰুদণ্ডী প্ৰাণীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৃহৎ তিমিলৈকে বহুতো সামুদ্ৰিক জীৱই দিশ নিৰ্ণয়, খাদ্য বিচাৰি উলিওৱা আৰু পৰস্পৰৰ সৈতে যোগাযোগৰ বাবে শব্দৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কিছুমান প্ৰাণীয়ে প্ৰতিধ্বনি নিৰ্ণয় পদ্ধতি (Echolocation) ব্যৱহাৰ কৰিও চিকাৰ বিচাৰে।
২০২১ চনত Science আলোচনীত প্ৰকাশিত আন এক গৱেষণাতো জাহাজ চলাচল, পানীৰ তলত নিৰ্মাণকাৰ্য আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সন্ধান তথা আহৰণৰ ফলত সাগৰত মানৱসৃষ্ট শব্দ ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল। এই শব্দই সামুদ্ৰিক জীৱৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক শব্দ পৰিৱেশত ব্যাঘাত জন্মাইছে।
অৱশ্যে, শব্দ প্ৰদূষণে সকলো প্ৰজাতিৰ ওপৰত একেধৰণৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ নেপেলায়। নতুন গৱেষণাত এনে কিছুমান ঘটনাও পোৱা গৈছে, য’ত চিকাৰ প্ৰাণীৰ আচৰণৰ পৰিৱৰ্তনে চিকাৰী প্ৰাণীক সুবিধা প্ৰদান কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আৱদ্ধ আশ্ৰয়স্থলত শব্দৰ তীব্ৰতা বৃদ্ধি পাব পাৰে। এনে পৰিৱেশত শব্দৰ প্ৰতি সংবেদনশীল চিকাৰ প্ৰাণীবোৰে নিজৰ লুকাই থকা ঠাইৰ পৰা ওলাই আহি অধিক মুকলি স্থানলৈ যাবলগীয়া হয়। ফলত চিকাৰী প্ৰাণীৰ বাবে সিহঁতক ধৰাটো সহজ হৈ পৰে।
গৱেষকসকলৰ মতে, শব্দ প্ৰদূষণ হৈছে এক ব্যাপক পৰিৱেশগত চাপ সৃষ্টিকাৰী কাৰক। ই জীৱ-জন্তুৰ আচৰণত তাৎক্ষণিক পৰিৱৰ্তন ঘটোৱাৰ লগতে দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে প্ৰজাতিৰ সংখ্যা আৰু সমগ্ৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ ওপৰতো ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
সেয়েহে, জীৱবৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল বাসস্থান ধ্বংস আৰু ৰাসায়নিক প্ৰদূষণৰ দৰে পৰিচিত সমস্যাসমূহৰ প্ৰতিহে গুৰুত্ব দিলেই নহ’ব। শব্দ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বিষয়টোও সমান গুৰুত্বসহকাৰে বিবেচনা কৰিব লাগিব।
গৱেষকসকলে বন্যপ্ৰাণীৰ বাবে কম শব্দযুক্ত অঞ্চল (Low-noise zones) আৰু শব্দ প্ৰদূষণৰ পৰা সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থল (Acoustic refuges) গঢ়ি তোলাৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছে। এনে স্থানত জীৱ-জন্তুৱে তুলনামূলকভাৱে কম বাধাৰ মাজত বাস কৰিব পাৰিব আৰু নিজৰ প্ৰাকৃতিক শব্দ সংকেতৰ জৰিয়তে যোগাযোগ স্থাপন কৰিব পাৰিব।
তেওঁলোকৰ মতে, কেৱল প্ৰাকৃতিক বাসস্থান সংৰক্ষণ কৰিলেই নহ’ব। সেই বাসস্থানৰ ভিতৰৰ প্ৰাকৃতিক শব্দ পৰিৱেশো সুৰক্ষিত কৰি ৰখাটো অত্যন্ত জৰুৰী। অন্যথা, শব্দ প্ৰদূষণৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰভাৱে জীৱবৈচিত্ৰ্য আৰু পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্যৰ প্ৰতি দীৰ্ঘম্যাদী ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিব পাৰে।
