আজি ১ অক্টোবৰত সমগ্ৰ বিশ্বতে পালন কৰা হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জ্যেষ্ঠ নাগৰিক দিৱস। ২০২৬ চনৰ এই দিৱসৰ মূল বিষয় হৈছে “The Age of Longevity: Rethinking Systems for Longer Lives”—অৰ্থাৎ, “দীৰ্ঘায়ু জীৱন: দীৰ্ঘ জীৱনৰ বাবে নিয়মসমূহ নতুনকৈ পৰিকল্পনা বা চিন্তা কৰা”। দীৰ্ঘ জীৱন যাতে স্বাস্থ্য, সুৰক্ষা, মৰ্যাদা আৰু সামাজিক অংশগ্ৰহণৰ সৈতে জড়িত হয়, তাৰ বাবে স্বাস্থ্যসেৱা, পেঞ্চন, বাসস্থান, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু আজীৱন শিক্ষাৰ দৰে ক্ষেত্ৰসমূহক নতুনকৈ গুৰুত্ব দিয়াৰ ওপৰত এইবাৰ গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।
ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ তথ্য অনুসৰি, ২০৫০ চনৰ ভিতৰত বিশ্বত ৬০ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ সংখ্যা ১.২ বিলিয়নৰ পৰা ২.১ বিলিয়নলৈ বৃদ্ধি পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। ফলত জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ স্বাস্থ্য, সামাজিক সুৰক্ষা, যত্ন আৰু অধিকাৰ নিশ্চিত কৰাটো বিশ্বৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হৈ পৰিছে।
ভাৰততো জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ প্ৰক্ষেপণ অনুসৰি, ৬০ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ সংখ্যা ২০১১ চনত প্ৰায় ১০.৩৮ কোটিৰ পৰা ২০৩৬ চনলৈ প্ৰায় ২৩ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে। একে সময়ছোৱাত মুঠ জনসংখ্যাৰ ভিতৰত জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ অংশ ৮.৪ শতাংশৰ পৰা ১৪.৯ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।
এই জনসংখ্যাগত পৰিৱৰ্তনৰ ফলত জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলৰ বাবে স্বাস্থ্যসেৱা, আৰ্থিক সুৰক্ষা, বাসস্থান, সামাজিক সহায়, সহজলভ্য পৰিৱেশ আৰু আইনী সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অধিক বৃদ্ধি পাইছে।
কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলৰ কল্যাণৰ বাবে বিভিন্ন আঁচনি আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰি আহিছে।
Atal Vayo Abhyuday Yojana (AVYAY): সামাজিক ন্যায় আৰু সবলীকৰণ মন্ত্ৰালয়ৰ এই আঁচনিখনৰ জৰিয়তে জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলৰ জীৱনৰ মান উন্নত কৰাৰ লক্ষ্য লোৱা হৈছে। খাদ্য, আশ্ৰয়, স্বাস্থ্যসেৱা, সামাজিক সুৰক্ষা, সক্ৰিয় বৃদ্ধাৱস্থা, বয়স-অনুকূল পৰিৱেশ আৰু জীৱন-সম্পত্তিৰ সুৰক্ষাৰ দৰে ক্ষেত্ৰ ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় বৃদ্ধ পেঞ্চন আঁচনি (IGNOAPS): ৰাষ্ট্ৰীয় সামাজিক সাহায্য কাৰ্যসূচীৰ অধীনত যোগ্য জ্যেষ্ঠ নাগৰিকক পেঞ্চন সহায় প্ৰদান কৰা হয়। ৬০–৭৯ বছৰ বয়সৰ যোগ্য হিতাধিকাৰীৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় অংশ হিচাপে মাহে ২০০ টকা আৰু ৮০ বছৰ বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ বাবে মাহে ৫০০ টকাৰ সহায়ৰ ব্যৱস্থা আছে। ৰাজ্য বা কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলে ইয়াৰ উপৰি অতিৰিক্ত সহায় আগবঢ়াব পাৰে।
আয়ুষ্মান ভাৰত–PM-JAY: ৭০ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলক সামাজিক-অৰ্থনৈতিক অৱস্থা নিৰ্বিশেষে এই স্বাস্থ্যসেৱা আঁচনিৰ আওতালৈ অনা হৈছে। যোগ্য জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ বাবে বছৰি ৫ লাখ টকালৈ স্বাস্থ্য সাঙুৰি লোৱাৰ ব্যৱস্থা আছে।
National Programme for Health Care of the Elderly (NPHCE):জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ বাবে বিশেষ স্বাস্থ্যসেৱা নিশ্চিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এই কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। চৰকাৰী স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰসমূহৰ জৰিয়তে জেৰিয়াট্ৰিক পৰামৰ্শ, ৰোগ নিৰ্ণয়, চিকিৎসা, পুনৰ্বাসন আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত গৃহভিত্তিক যত্নৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
ৰাষ্ট্ৰীয় বয়োশ্ৰী যোজনা (Rashtriya Vayoshri Yojana-RVY): বয়সজনিত অক্ষমতা বা শাৰীৰিক দুৰ্বলতাত ভোগা যোগ্য জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলক সহায়ক সঁজুলি প্ৰদান কৰাৰ বাবে এই আঁচনি ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলৰ দৈনন্দিন জীৱনত স্বাৱলম্বিতা বৃদ্ধি কৰা।
Elderline-14567: জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় হেল্পলাইন ১৪৫৬৭। ইয়াৰ জৰিয়তে বিভিন্ন চৰকাৰী আঁচনি, আইন, সেৱা আৰু অভিযোগ নিষ্পত্তিৰ সৈতে জড়িত তথ্য আৰু সহায় লাভ কৰিব পাৰি।
ভাৰতত জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ কল্যাণ আৰু অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ‘Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Act, 2007’ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন। এই আইনৰ অধীনত পিতৃ-মাতৃ আৰু জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ ভৰণ-পোষণ, ‘Maintenance Tribunal’, বৃদ্ধাশ্ৰম, চিকিৎসা আৰু জীৱন-সম্পত্তিৰ সুৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত ব্যৱস্থা আছে।
আইনখনৰ অধীনত যোগ্য পিতৃ-মাতৃ বা জ্যেষ্ঠ নাগৰিকে সন্তান বা নিৰ্দিষ্ট আত্মীয়ৰ পৰা ভৰণ-পোষণ বিচাৰিব পাৰে। লগতে, জ্যেষ্ঠ নাগৰিকক সম্পত্তি হস্তান্তৰৰ পাছত যদি তেওঁলোকৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰা নহয়, তেন্তে নিৰ্দিষ্ট চৰ্তত সেই হস্তান্তৰ বাতিল কৰাৰ ব্যৱস্থাও আইনত আছে।
ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদে ১৪ ডিচেম্বৰ, ১৯৯০ তাৰিখে Resolution 45/106-ৰ জৰিয়তে প্ৰতি বছৰে ১ অক্টোবৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জ্যেষ্ঠ নাগৰিক দিৱস পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৯১ চনত United Nations Principles for Older Persons আৰু ২০০২ চনত Madrid International Plan of Action on Ageing গ্ৰহণ কৰা হয়।
জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ বাবে চৰকাৰী আঁচনিৰ সুবিধা লাভৰ যোগ্যতা সকলো আঁচনিতে একে নহয়। বয়স, আয়, সামাজিক-অৰ্থনৈতিক অৱস্থা, অক্ষমতা, বাসস্থান আদি বিভিন্ন চৰ্ত প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে। সেয়েহে কোনো আঁচনিৰ সুবিধা গ্ৰহণৰ পূৰ্বে সংশ্লিষ্ট চৰকাৰী বিভাগৰ পৰা শেহতীয়া নিয়ম আৰু যোগ্যতা নিশ্চিত কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।
“The Age of Longevity: Rethinking Systems for Longer Lives” বিষয়বস্তুৰে ২০২৬ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জ্যেষ্ঠ নাগৰিক দিৱসে এই বাৰ্তাই কঢ়িয়াই আনিছে যে দীৰ্ঘ জীৱন কেৱল অধিক বছৰ জীয়াই থকাৰ বিষয় নহয়। সেই বছৰসমূহ যাতে স্বাস্থ্য, নিৰাপত্তা, মৰ্যাদা, অধিকাৰ আৰু সামাজিক অংশগ্ৰহণেৰে সমৃদ্ধ হয়, তাৰ বাবে চৰকাৰ আৰু সমাজৰ ব্যৱস্থাসমূহো সময়ৰ সৈতে অধিক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক কৰি তোলাৰ প্ৰয়োজন।
