ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ত ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তিৰ বাবে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ কলেজিয়ামে পৰামৰ্শ দিয়া পাঁচটা নামৰ ভিতৰত উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ চাৰিজন ন্যায়াধীশ আৰু ভি মোহনা নামৰ এগৰাকী মহিলা অধিবক্তা আছে। মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য কান্তৰ নেতৃত্বত গঠিত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ কলেজিয়ামে জ্যেষ্ঠ অধিবক্তা ভি মোহনাক উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে উন্নীত কৰাৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছে। এই পৰামৰ্শ বাস্তৱায়িত হ’লে ভাৰতীয় ন্যায়পালিকাৰ ইতিহাসত ভি মোহনাৰ নাম খোদিত হ’ব, যিয়ে প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰেকটিচিং অধিবক্তাৰ পৰা উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশৰ পদত অধিষ্ঠিত হ’ব।
উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ কলেজিয়ামে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ চাৰিগৰাকী মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু এজন অধিবক্তাক উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশৰ পদত উন্নীত কৰাৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছে। এই নামসমূহ চৰকাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে। সাধাৰণতে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ কলেজিয়ামে ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তিৰ বাবে কেৱল উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ জ্যেষ্ঠ ন্যায়াধীশ বা মুখ্য ন্যায়াধীশকহে পৰামৰ্শ দিয়ে। কিন্তু দেশৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে এজন অধিবক্তাক পোনপটীয়াকৈ নিযুক্তি দিয়াটো বিৰল ঘটনা। স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা ভাৰতৰ ৭৯ বছৰীয়া গণতান্ত্ৰিক ইতিহাসত মাত্ৰ ৮ বা ৯ জন অধিবক্তাইহে এনে স্থান লাভ কৰিছে।
২০২৬ চনৰ ২২ মে’ আৰু ২৭ মে’ত মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্যকান্তৰ সভাপতিত্বত অনুষ্ঠিত কলেজিয়ামৰ বৈঠকত এই পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হৈছে। মুঠতে পাঁচজন নতুন ন্যায়াধীশ নিযুক্তিৰ নাম কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে। এজন অধিবক্তাই কেনেকৈ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হ’ব পাৰে, ইয়াৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় যোগ্যতাৰ মাপকাঠী, আৰু পূৰণ কৰিবলগীয়া নিৰ্দিষ্ট নিয়ম আৰু মানদণ্ডসমূহ বুজোঁ আহক।
ভাৰতত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হোৱাটো কেৱল কোনো সন্মানীয় পদবী লাভ কৰা নহয়; ই ভাৰতীয় ন্যায়িক ব্যৱস্থাৰ একেবাৰে শিখৰলৈ যোৱা যাত্ৰাৰ শিখৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ভাৰতীয় সংবিধানে অভিজ্ঞ অধিবক্তাক—বিশেষকৈ জ্যেষ্ঠ অধিবক্তাক—উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে পোনপটীয়াকৈ নিযুক্তি দিয়াৰ অনুমতি দিয়ে। কিন্তু কাৰ্যক্ষেত্ৰত এনে দৃষ্টান্ত অত্যন্ত বিৰল হৈ আহিছে।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১২৪(৩) অনুচ্ছেদত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হ’বলৈ প্ৰয়োজনীয় অৰ্হতা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। এই বিধান অনুসৰি কোনো ব্যক্তিয়ে নিম্নোক্ত মাপকাঠীসমূহ পূৰণ কৰিলে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তি পাব পাৰে: তেওঁ ভাৰতৰ নাগৰিক হ’ব লাগিব; তেওঁলোকে এটা বা একেৰাহে দুটা বা তাতকৈ অধিক সময় উচ্চ ন্যায়ালয়ত নূন্যতম পাঁচ বছৰৰ বাবে ন্যায়াধীশ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিব লাগিব; বিকল্পভাৱে তেওঁলোকে কমেও দহ বছৰ ধৰি এখন বা ততোধিক উচ্চ ন্যায়ালয়ত অধিবক্তা হিচাপে কাম কৰি থাকিব লাগিব। তদুপৰি ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়েও এজন অধিবক্তাক উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তি দিব পাৰে যদিহে তেওঁলোকক বিশিষ্ট ন্যায়িক বুলি গণ্য কৰা হয়। এইদৰে সংবিধানত স্পষ্টভাৱে উল্লেখ আছে যে এজন জ্যেষ্ঠ অধিবক্তাক সঁচাকৈয়ে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে পোনপটীয়াকৈ নিযুক্তি দিব পাৰি।
কাৰ্যক্ষেত্ৰত অৱশ্যে এই প্ৰক্ৰিয়াটো অত্যন্ত কষ্টকৰ আৰু অস্বাভাৱিক বুলি ধৰা হয়। উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ জ্যেষ্ঠ ন্যায়াধীশসকলৰ মাজৰ পৰাই এই নিযুক্তি বিপুল সংখ্যক। তথাপিও কিছুমান বিশেষ বৈশিষ্ট্যক এজন অধিবক্তাৰ বাবে সৰ্বোচ্চ বুলি গণ্য কৰা হয়:
১/ বিস্তৃত আৰু বিশিষ্ট আইনী অভিজ্ঞতা, যিটো কমেও ১০ বছৰ ধৰি থাকিব লাগে। অৱশ্যে দহ বছৰ হ’লেও যথেষ্ট নহ’বও পাৰে; মানদণ্ড আৰু অধিক উচ্চ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।
– সাংবিধানিক বিষয়ত বিশেষজ্ঞতা
– ডাঙৰ ডাঙৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গোচৰত যুক্তি দিয়াৰ অভিজ্ঞতা
– ন্যায়পালিকাৰ ভিতৰত এক শক্তিশালী সুনাম
– সততা আৰু নিৰপেক্ষতাৰ বাবে সুনাম
– বাৰ আৰু বেঞ্চ দুয়োৰে পৰা সন্মান
ভাৰতত কেইবাজনো বিশিষ্ট সাংবিধানিক অধিবক্তাই—যেনে ফালি এছ নৰিমান, হৰিশ ছালভে, কে পৰছাৰণে অপৰিসীম আইনী প্ৰতিপত্তি লাভ কৰিছে, তথাপিও তেওঁলোক কেতিয়াও উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হোৱা নাই।
উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশসকলক আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে যদিও প্ৰকৃত নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়া “কলেজিয়াম ব্যৱস্থা”ৰ জৰিয়তে কৰা হয়।
কলেজিয়াম হৈছে ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ চাৰিজন আটাইতকৈ জ্যেষ্ঠ ন্যায়াধীশক লৈ গঠিত এটি গোট; এই গোটটোৱেই নিৰ্ধাৰণ কৰে যে কাক উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তি দিব লাগে।
যদি কোনো অধিবক্তাৰ নাম বিবেচনাধীন হয়, তেন্তে কলেজিয়ামে ইয়াক একাধিক স্তৰত নিৰীক্ষণৰ কৰে:
– অধিবক্তাই যুক্তি দিয়া উল্লেখযোগ্য গোচৰ
– আইনী বুদ্ধিমত্তা আৰু লিখাৰ দক্ষতা
– আদালতৰ ভিতৰত আচৰণ
– ৰাজনৈতিক প্ৰৱণতা বা বিতৰ্ক
– সততা আৰু পেছাদাৰী আচৰণ
– আয়কৰৰ ৰেকৰ্ড আৰু ব্যক্তিগত পটভূমি
– চোৰাংচোৱা সংস্থাৰ প্ৰতিবেদন
– চোৰাংচোৱা ব্যুৰো (আই বি)ৰ দ্বাৰা পৰীক্ষণ
অধিবক্তাজনৰ সন্দৰ্ভত গোপনীয় প্ৰতিবেদন চোৰাংচোৱা ব্যুৰোৰ পৰা বিচৰা হয়। এই প্ৰতিবেদনসমূহ পৰীক্ষা কৰি ব্যক্তিজনৰ সৈতে জড়িত কোনো গুৰুতৰ অভিযোগ, দুৰ্নীতিৰ অভিযোগ, অপৰাধমূলক গোচৰ বা সন্দেহজনক কাৰ্যকলাপ আছে নেকি সেইটো নিশ্চিত কৰা হয়।
কাৰিকৰীভাৱে এই নিযুক্তি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে কৰে যদিও চৰকাৰেও উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। কলেজিয়ামে এজন প্ৰাৰ্থীৰ বাবে পৰামৰ্শ আইন মন্ত্ৰালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰে। চৰকাৰে স্পষ্টীকৰণ বিচাৰিব পাৰে বা ফাইলটো কলেজিয়ামলৈ ঘূৰাই দিব পাৰে। কিন্তু যদিহে কলেজিয়ামে একেজন প্ৰাৰ্থীৰ বাবে নিজৰ পৰামৰ্শ পুনৰবাৰ প্ৰকাশ কৰে, তেন্তে—প্ৰতিষ্ঠিত পৰম্পৰা আৰু ন্যায়িক কাঠামো অনুসৰি—চৰকাৰে নিযুক্তি কাৰ্যকৰী কৰাটো নিশ্চিত।
উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে প্ৰায় ৯ জন অধিবক্তা নিযুক্তি দিয়া হৈছে যদিও এনে দৃষ্টান্ত বিৰল হৈয়েই আছে। ইয়াৰ আটাইতকৈ বিশিষ্ট উদাহৰণ হ’ল ন্যায়াধীশ উদয় উমেশ ললিত, যিয়ে ২০১৪ চনত পোনপটীয়াকৈ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তি পোৱাৰ পূৰ্বে যথেষ্ট সময় জ্যেষ্ঠ অধিবক্তা হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।পিছলৈ তেওঁ ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশো হৈছিল।
সংবিধানত আন এটা আকৰ্ষণীয় বিধান আছে—এজন “বিশিষ্ট আইনবিদ” বা এজন বিখ্যাত আইনী পণ্ডিত। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল যদি কোনো ব্যক্তিয়ে—ছিটিং ন্যায়াধীশ বা প্ৰেকটিছিং উকীল নহ’লেও—আইনৰ বিশিষ্ট পণ্ডিত হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰে, তেন্তে তেওঁলোকক উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে বিখ্যাত আইন অধ্যাপক, সাংবিধানিক পণ্ডিত বা আইনী দাৰ্শনিক। কিন্তু আজিলৈকে ভাৰতত এই বিধান কেতিয়াও প্ৰযোজ্য হোৱা নাই।
— উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশৰ অৱসৰৰ বয়স ৬৫ বছৰ। ফলস্বৰূপে কাৰ্যক্ষেত্ৰত এনে ব্যক্তিক নিৰ্বাচিত কৰা হয় যিসকলৰ নিযুক্তিৰ পিছত যথেষ্ট কাৰ্যকাল বাকী থাকে। যদি কোনো অধিবক্তা বৃদ্ধ বয়সত নিযুক্তিৰ বাবে বিবেচনা কৰা হৈছে তেন্তে তেওঁলোকৰ নিৰ্বাচনৰ সম্ভাৱনা কমি যাব পাৰে।
আনুষ্ঠানিকভাৱে নিযুক্তিৰ মাপকাঠী কেৱল মেধা, সুনাম, আৰু ন্যায়িক দক্ষতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দিয়া হয়।
